नेपाली महिला

विद्या भण्डारी

उपाध्यक्ष, नेकपा एमाले
मन्त्री, रक्षा
जन्म, सन् १९६१, भोजपुर

नेकपा एमालेका पर्ूव महासचिव मदन भण्डारीसँग विवाह गर्नु अगाडिसम्म विद्या भण्डारीलाई निकै कम मानिसहरु चिन्थे । मदन भण्डारीको सन् १९९६ मा गाडी दर्ुघटनामा मृत्यु भएपछि मानिसहरु उहाँलाई चिन्न, याद गर्न थाले । केहीले त उहाँलाई विधवा राजनीतिज्ञ भनेर खिसी पनि गरे, जब उहाँले मदन भण्डारीको ठाउँबाट सोही साल चुनाव लड्नुभयो र जित्नु पनि भयो । आज तिनै मानिसहरु उहाँले पार्टर्ीीे आठौं महाधिवेशनमा चुनाव लडेरै उपाध्यक्षको पद हासिल गरेको र हाल आएर रक्षा मन्त्रीको पद समेत सम्हालेको देखेर उहाँलाई एक सफल राजनीतिज्ञ भनेर स्वीकार गर्न बाध्य भएका छन् ।

उहाँको जन्म सन् १९६१ - विसं २०१८ असार ५)मा नेपालको पर्ूर्वी पहाडी जिल्ला भोजपुरको आम्बोटे गाउँमा एक हुनेखाने सम्पन्न ब्राम्हण किसान परिवारमा भएको थियो । उहाँ बाल्यबालदेखि घरपरिवारमा छोरी हुनुको विभेद भोग्नु नपर्ने एक भाग्यमानी महिला हुनुहुन्थ्यो । उहाँका बुबा रामबहादुर पाण्डे गाउँको एक स्कुलमा हेडमास्टर हुनुहुन्थ्यो भने बाजे तिलकबहादुर पाण्डे समाजसेवक र पञ्चायतकालमा प्रभावशाली प्रधानपञ्च हुनुहुन्थ्यो । उहाँले पहिला बेहेरेश्वर प्राथमिक विद्यालयमा भर्ना हुनुभयो र पछि विद्योदय व्यावसयिक माध्यमिक विद्यालयमा पढ्न थाल्नुभयो । त्यहाँबाट उहाँले सन् १९७९ मा एसएलसी पास गर्नुभयो । उहाँ परिवारमै एसएलसी पास गर्ने पहिलो महिला हुनुहुन्थ्यो । 'म गाउँमा रोल मोडेल जस्तै थिएँ र मेरो कारणले अरुहरुलाई पनि आफ्ना छोरीलाई पढाउन प्रेरणा मिल्यो ।'-उहाँले भन्नुभयो ।

उहाँले र्सवप्रथम राजनीतिको बारेमा आफू ७ कक्षामा हुँदा जानकारी लिनुभयो र त्यो चासो बढ्दै गयो । घरमा बाजे र अनेरास्ववियुमा लागेका काकाहरुको राजनीति र राजनीतिक कुराकानीले पनि उहाँ यसमा थप आकषिर्त हुनुभयो । नेपालमा त्यसबेला निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था थियो भने झापामा चाहिँ भारतमा नक्सलाइटहरुको प्रभावमा केही कम्युनिष्टहरुले जमिन्दारहरुको विरुद्ध हतियार उठाएका थिए । गाउँमा तिनीहरुको विरुद्ध नकारात्मक प्रचारवाजी भएको थियो र सामान्य मानिसमाझ कम्युनिष्टहरुलाई टाउको कटुवा र अर्काकी छोरी चेली उठाएर लानेहरुको रुपमा चित्रण गरिएका थिए । त्यसैले गाउँमा केटीहरुलाई विवाहित छ भनेर देखाउन चुरा पोते लगाएर मात्र जंगलमा घाँस काट्न पठाउँथे । तर घरमा भने उहाँले झापाको आन्दोलन भनेको असमानताका विरुद्ध भएको सशक्त व्रि्रोहको रुपमा बुझ्न पाउनुभएको थियो ।

घरमा खानु लाउनुको कुनै कमी थिएन तर उहाँलाई गाउँमा भएका गरीब र भोका नांगाहरुको चिन्ताले सताउँथ्यो । 'गाउँमा मलाई जहिले पनि कोही खान लाउन नपाएको वा घर नभएको मानिस देख्यो कि यहाँ हाम्रो देशमा किन सबै समान छैनन् भन्ने चिन्ता लागिरहन्थ्यो ।'-उहाँले भन्नुभयो ।

उहाँले आफ्ना एक आफन्त खगेन्द्र पाण्डेबाट चिनियाँ क्रान्तिको बारे सुन्नुभएको थियो । उहाँले कम्युनिज्ममा सबैले खान पाउँछ, बस्ने ठाउँ र राम्रो ज्याला दिने काम पाइन्छ भन्ने सुन्नुभएको थियो । यसैबाट उहाँको कम्युनिष्ट दर्शनप्रति आकर्षा बढ्दै गयो । कक्षा ८ मा पढ्दा उहाँले कोअर्डिनेसन कमिटीको बारे थाहा पाउनुभयो । त्यो कमिटी झापा आन्दोलनमा सक्रियहरुले खोलेको थियो र पछि त्यही विकसित हुँदै सन् १९७८ मा नेकपा माले बन्न गयो ।

उहाँ गाउँमा र अन्यत्र स्थानीय जमिनदारहरुका विरुद्ध हुने कार्यमा सक्रिय हुन थाल्नुभयो । 'गाउँमा मेरो बाजेलाई सामन्ती भन्थे । म तिनै सामन्तीहरुको विरोध गर्न अग्रपंक्तिमा हुन्थे । तर उहाँले मलाई मेरो यस्ता क्रियकालापका लागि कहिल्यै गाली गर्नुभएन । बरु मलाई राजनीतिमा अझ लाग्न प्रोत्साहन दिनुभयो ।'- उहाँले भन्नुभयो । अरु उहाँलाई पुराना बाटामा लाग्ने छोरा नातीहरुबाट भन्दा उहाँ नयाँ बाटोमा लाग्नेबाट बढी आशा थियो ।

सन् १९७८ मा विद्याले भोजपुर क्याम्पसमा मानविकी पढ्न थाल्नुभयो । यसै साल काठमाडौंमा विद्यार्थी आन्दोलन शुरु भयो । उहाँले आफ्ना अनेरास्ववियुमा केही साथीहरुले अलि अलि पैसा उठाएर उक्त आन्दोलनमा सहयोग गर्न केही साथीहरुसमेत उताबाट पठाउनुभयो । यो नै उहाँको राजनीतिमा प्रवेश भएको घटना भन्दा हुन्छ ।

विद्या पञ्चायतीकालमा विद्यार्थी नेतृत्वको तर्फाट एकदम सक्रिय हुनुहुन्थ्यो । उहाँको समूह स्थानीय कार्यकर्ताहरुलाई भेट्न र बैठक राख्न दर्ुगम गाउँहरुमा जानुहुन्थ्यो । महेन्द्र मोरङ क्याम्पस विराटगरमा स्नातक गरिरहनु हुँदा उहाँ अनेरास्ववियुको कोषाध्यक्षमा निर्वाचित हुनुभयो । उहाँ त्यसपछि विस्तारै अखिल नेपाल महिला संघको तर्फाट पार्टर्ीीाजनीतिर सक्रिय संलग्न हुन थाल्नुभयो । त्यसैबीच उहाँ नेकपा मालेको विराटनगर नगर कमिटीमा पनि संलग्न हुनुभयो ।

सन् १९८२ मा उहाँको विवाह मदन भण्डारीसित भयो । त्यो विवाह पार्टर्ीीे मध्यस्थतामा भएको थियो । बिहा भन्दा अगाडि उहाँले मदन भण्डारीलाई दर्ुइ पल्ट देख्नुभएको थियो सन् १९७९ र १९८० मा, उहाँ भोजपुरमा कार्यकर्ता प्रशिक्षण दिन आउनुभएको बेला । स्वभाविकले उहाँलाई मदन भण्डारीको व्यक्तित्व, राजनीतिक विचारधारा र नेतृत्व क्षमताले प्रभावित पारेको थियो । 'तर हाम्रो बिहे होला भनेर सोचेको थिइन । त्यो पहिलो नजरको प्रेम थिएन । मलाई त उहाँले देख्ने वित्तिकै नर्भस भए जस्तै हुन्थ्यो । उहाँको आफ्नो कुरा सटीक ढंगबाट राख्ने खुबीले मलाई छोयो । मलाई उहाँ पक्कै केही अलग खालको व्यक्तित्व हो जस्तो त लागेको थियो तर कुनै बेला पार्टर्ीीहासचिवै होला भन्ने सोचेको थिइन ।'-उहाँले भन्नुभयो ।

उहाँहरुको विहे अन्तरजातीय थियो - उहाँ ब्राम्हण परिवारबाट आउनुभएको थियो भने मदन भण्डारी एक क्षेत्री परिवारबाट । उहाँको विहेमा परिवारले कुनै सहयोग गरेन र सबै ब्यवस्थापन पार्टर्ीीटै भयो । जब उहाँले आफ्नी आमालाई मदन भण्डारीसँग बिहे गर्ने निर्ण्र्ाासुनाउनुभयो, उहाँले न त्यसलाई सकारात्मक रुपमा लिनुभयो, न विरोध गर्नुभयो । विवाहपछि दुबै आफ्नो आफ्नो तर्फाट पार्टर्ीी सक्रिय हुनुभयो र परिवारको लागि समय दिन सक्नुभएन । उहाँहरुसित आफ्नो बिहेको निर्ण्र्ाासही थियो कि गलत थियो भनेर सोच्ने समय पनि थिए । 'आज भोलि पनि मलाई ती दिनहरु सम्झेर ल्याउँदा डर लाग्छ र कसरी त्यो पार गरी आजको अवस्थामा आइपुगें जस्तो लाग्छ ।'-उहाँले भन्नुभयो ।

विवाहपछि उहाँको श्रीमानले पार्टर्ीी देशको निमित्त धेरै ठूल्ठूला योगदान गर्नुभयो भने उहाँ स्वयम् गुमनामको स्थितिमा बस्नुभयो । त्यसमा उहाँको कुनै अपशोच छैन । बरु उहाँ त भन्नुहुन्छ- 'मैले थुप्रै नेता पत्नीहरुमा एउटा अव्यक्त दुःख पाएको छु । उनीहरु आफूले आफ्नो श्रीमानको प्रगतिको लागि आफ्नो क्षमता र मौकाको बलि चढाएको ठान्नुहुन्छ । मलाई त त्यस्तो लाग्दैन । घाँटी जोडेर आफ्नो श्रीमानसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुको सट्टा मैले नै उहाँलाई अगाडि बढ्न दिएँ र आफूलाई घर गृहस्थीमा व्यस्त राखे । न मैले कहिल्यै उहाँ कुनै पद र क्षमताका फाइदा लिएँ, न कहिल्यै उहाँसित जोरी खोजे । बरु म मेरो कारणले उहाँ कतै कुनै विवादमा नफसोस् भन्नेतर्फर्सतर्क थिएँ ।'

सन् १९९३ मा श्रीमानको मृत्यु भएपछि बल्ल उहाँ राजनीतिमा देखा पर्न थाल्नुभयो । सन् १९९४ को मध्यावधि चुनावमा पार्टर्ीी उहाँलाई उहाँको श्रीमान सांसद छानिएकै चुनाव क्षेत्रमा टिकट दियो र पर्ूव प्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टर्राईलाई हराएर सांसद् हुनुभयो ।

सन् १९८० मा अनेमसंघको स्थापनाकालदेखि नै उहाँ त्यसमा सक्रिय हुनुहुन्थ्यो । पहिले उहाँ विराटनगर, मोरङ जिल्ल्ाा र कोशी अञ्चलको अध्यक्ष हुनुभयो पछि सन् १९९८ मा उहाँ त्यसको केन्द्रीय अध्यक्ष चुनिनुभयो । अनेमसंघमा संलग्न भएदेखि नै उहाँ महिलाहरुलाई आफ्नो हक र अधिकारको लागि संगठित गराउन र अन्याय, अत्याचारका विरुद्ध बोल्न लगाउन थाल्नुभयो । त्यसैबेलामा उहाँले नेपालका महिलाहरु पुरुषले भोग गर्ने हरेक अधिकारबाट कसरी बंचित हुँदै आइरहेका छन्, कसरी महिलाहरु परिवारदेखि समाजसम्म विभिन्न तहमा विभेद सहन बाध्य छन् भनेर बुझ्न थाल्नुभयो ।

उहाँले हाल आएर सन् १९९० को राजनीतिक परिवर्तन अगाडिको र त्यसपछिको महिला आन्दोलनको प्रकारमा केही भिन्नता पाउनुभएको छ । सन् १९९० अगाडि मुख्य लक्ष्य भनेको निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था अर्न्तर्गत महिलाहरुलाई संगठित गर्नु थियो । त्यतिबेला तिनीहरुको आन्दोलन केही हदसम्म राजनीतिक थियो र तिनीहरु सडकबाटै नारी स्वतन्त्रता प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने कुरामा विश्वस्त थिए । सन् १९९० पछि राजनीतिक वातावरण खुकुलो भएपछि मध्यम र उच्चवर्गको परिवारबाट आएका महिलाहरु सुकिला लुगा लगाएर दाताहरुको इशारामा महिला मुद्दा उठाउन अघि सरे । उहाँ यी महिला मुद्दाका नवागन्तुक कार्यकर्ताप्रति एकदम नकारात्मक हुनुहुन्छ । उहाँले भन्नुभयो -'हामी राजनीतिक कार्यकर्ताहरु हाम्रो जीवन पिठयुँमा बच्चा बोकेर धुलौटे सडकमा दगुरेर महिला मुक्तिका लागि बितायौं । तर आजभोलि भने हाम्रो मुद्दाबाट फाइदा उठाएर च्याउ झै फैलिएका एनजिओहरु सलबलाइरहेका छन् ।' उहाँलाई आज गर्व यसमा छ कि उहाँ कहिल्यै दाताहरुको पछि लाग्नुभएन र तिनीहरुका शर्तमा सम्झौता गर्नुभएन ।

सन् १९९७ मा त्यतिबेलाको संयुक्त सरकारको लागि विद्या भण्डारी ७ महिनासम्म जनसंख्या तथा वातावरण मन्त्री बन्नुभयो । 'मेरो पोर्टफोलियोसँग म खुशी नै थिएँ तर त्यस्तो वातावरणमा मन्त्रालयमा काम गर्न निकै कठिन थियो जहाँ म मलाई सहयोग गर्ने शायदै मात्र कोही भेट्थें । मैले भन्नै पर्छ एकजना महिला मन्त्री भएको कारणले मैले थप असहयोग झेल्नुपर्‍यो ।'

उहाँले सन् २००६ मा विवादास्पद सम्पत्ति विधेयक दर्ता गर्न पाउनुभयो । नेपाली काग्रेसका केही सांसद्हरुको साथ लिएर । यस विधेयक मार्फ नेपालको इतिहासमा पहिलो पल्ट पैतृक सम्पत्तिमा महिलाहरुले हक पाए र आमाको नामबाट छोराछोरीलाई नागरिकता दिलाउन सफल भए ।

सन् १९९८ देखि केन्द्रीय सदस्य भएर उहाँ हाल पार्टर्ीीे आठौं महाधिवेशनबाट उपाध्यक्ष चुनिनुभएको छ । 'महाधिवेशनको बेलामा थुप्रै पुरुष नेताहरुले मलाई उपाध्यक्षमा नलड्न सल्लाह दिए तर मैले अठोट गरिसकेको थिएँ र म अप्रत्यासित ढंगले निर्वाचित भएँ । म खुशी छु नै, यस त्यसभन्दा बढी मलाई मेरो गहन जिम्मेवारीको ज्ञान छ ।' उहाँले भन्नुभयो । उहाँलाई गत केहीवर्षअगाडिदेखिको पार्टर्ीीत्रको समस्याले चिन्तित बनाएको छ तर अगाडि बढ्दै जाने कुरामा उहाँ निश्चिन्त हुनुहुन्छ ।

राजेन मानन्धर र शुभेच्छा विन्दु तुलाधर