नेपाली महिला

लीला न्याइच्याइ

संविधा सभा सदस्य
केन्द्रीय सदस्य नेपाल क्रान्तिकारी महिला युनियन
वैकल्पिक केन्द्रीय सदस्य, नेपाल मजदुर किसान पार्टीजन्म : सन् १९८०, भक्तपुर

लीला न्याइच्याइ नेपालको नयाँ खालकी महिला नेतृ हुनुहुन्छ जसले २७ वर्षै उमेरमा संविधान सभाको सदस्य बन्ने हैसियत बनाउनुभयो । उहाँले ६०१ सदस्य मध्ये ५ सदस्य ओगट्ने नेपाल मजदुर किसान पार्टीको तर्फाट समानुपातिक प्रतिनिधित्वको रुपमा संविधानसभाको लागि छानिनुभएको थियो ।

प्रायः युवाहरुले राजनीतिलाई फोहरी खेलको संज्ञा दिएर तर्केर हिंड्ने बेलामा न्याइच्याइ राजनीति मार्फ् शान्ति निर्माणको लागि आफूलाई समर्पित गरिरहनुभएको छ । उहाँलाई विश्वास छ कि नेपालमा थुप्रै स्वच्छ छवी भएका विद्वान राजनीतिज्ञहरु भए पनि यो देशको छवि केही भ्रष्ट नेताहरुको अधिपत्यले धुमिल भैरहेको छ ।

न्याइच्याइको जन्म भक्तपुरको पुरानो शहरमा सामान्य नेवार परिवारमा तेस्रो छोरीको रुपमा भएको थियो । उहाँको बुबा सिकर्मीको काम गर्नुहुन्थ्यो भने आमा गृहिणी हुनुहुन्थ्यो । स्थानीय भक्तपुरको बासु माध्यमिक विद्यालयमा कक्षा ४ पर्ढर्दै गर्दा न्याइच्याईले अगस्ट २१, १९८८ को भुकम्पपछिको एक महत्वपर्ूण्ा राजनीतिक घटनालाई बुझ्ने मौका पाउनुभयो ।

भुकम्पले क्षत्रि्रस्त भएका भक्तपुरका थुप्रै घर भत्काएर पुनःनिर्माण गर्नुपर्ने भयो । भुकम्पले भन्दा पञ्चायती सरकारले उक्त प्रकोपलाई हर्र्ने तरिकाले त्यहाँ साँच्चैको त्रासदी निम्त्यायो । तत्कालीन सरकारले भक्तपुरमा राहत सामाग्री वितरण गर्ने जिम्मा राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्य कर्ण हेजुलाई दियो, जो कोष हिनामिना गरेको अभियोगमा नेमकिपाबाटै निकालिएका थिए । भुकम्प राहतको सर्न्दर्भमा पञ्चायती सरकारले हेजुलाई बलिको बोकोको रुपमा प्रयोग मात्र गरेको थियो । त्यसमाथि हेजुले राहत सामाग्री ठूला हुनेखानेहरुको बीचमा बाँडे जसका घर भुकम्पले भत्केकै थिएन र साँचैका पिडीतले भने केही पनि पाएन । रिसले चूर भएका स्थानीयबासीहरुले उनको मुखमा कालोमोसो दलेर यति नराम्रोसँग उनलाई पिटे कि उनलाई हस्पिटलमा भर्ना गर्नुपर्‍यो र त्यहीं उनको मृत्यु भयो ।

सरकारले हेजुको मृत्युको जिम्मेवार नेमकिपालाई ठहर्‍यायो र पार्टी नेताहरु र कार्यकर्ताहरु बिस महिनासम्म कैद गरिए । तिनीहरु सन् १९९०मा पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भैसकेपछि मात्र छुटे ।

यसबाहेक सन् १९९० को जनआन्दोलन पनि न्याइच्याइले नजिकबाट हेन पाए । त्यसमा भक्तपुरका स्थानीय बासिन्दा स्वःस्फुर्त रुपमा सहभागी भएका थिए, सुरक्षाबल विद्यालय र घरघरमा खानतलासी लिन पुगेका थिए । शिक्षकहरु समातिएका थिए भने कृषकहरु निर्घात पिटिएका थिए । विद्यालयका शिक्षकहरुले विरोध पर्रदर्शन गरे र विद्यार्थीहरुलाई सहभागी हुन प्रोत्साहित पनि गरे । न्याइच्याइ ती युवा विद्यार्थीहरु मध्ये एक थिए जो नेमकिपाले आयोजना गरेका पञ्चायत विरोधी कार्यक्रममा सक्रिय सहभागी हुन्थे ।

न्याइच्याइले आफू ६ कक्षाको हुँदा र्सवप्रथम नेमकिपासँग सम्बद्ध विद्यार्थी संगठनमा आबद्ध हुनुभयो । यसलाई राजनीतिक संगठन होइन भनेर देखाउन यसको नाम विद्यार्थी कल्याण समिति राखिएको थियो र यो समाज कल्याण परिषद्को मातहतमा भक्तपुरको हरेक विद्यालयमा यसको समितिहरु थिए । यो समितिले विशेषगरी कक्षा कोठा भित्र अनुशसन पालना गराउने गथ्र्यो ।

न्याइच्याए एक औसन दर्जाको विद्यार्थी हुनुहुन्थ्यो जो पाठ्यपुस्तकमा मात्र सीमित नरही हाजिरीजवाफ, वक्तृत्वकला, कविता प्रतियोगिता आदिमा पनि भाग लिन चाहनुहुन्थ्यो । उहाँका शिक्षकहरुले विद्यार्थीहरुलाई सफल व्यक्तिहरुको जीवनी पढ्न भन्नुहुन्थ्यो र उहाँले त्यसमध्ये क्लारा जेटि्कन, होचिमिन्ह, रोसा लुक्जेर्म्बर्ग र गंगालालको जीवनी आदि पढ्नुहुन्थ्यो । त्यसमध्ये उहाँलाई विशेष गरेर हृदयचन्द्र सिंह प्रधानले लेखेको गंगालालको चिता नामक नाटक र भियतनामी नेता होचिमिन्हको जीवनीले बढी प्रभावित पारेको थियो । गंगालाल नेपालका एक शहीद हुन जसालाई राणा सरकारले सन् १९४०मा मृत्युदण्ड दिएको थियो । 'यदि ती नायकहरुले आफ्नो समयमा संर्घष नगरेको भए त्यसपछिका पुस्ताले पढ्ने मौका नै पाउँदैनथे । त्यसकारण यो सम्पूण राष्ट्र र जनताको लागि गरिएको राजनीति हो'- उहाँले भन्नुभयो ।

कक्षा ९ मा पुग्दा उहाँ भक्तपुर विद्यार्थी कल्याण समितिको अध्यक्ष हुनुभयो, जसले नेमकिपाको निर्देशनअनुसार जिल्लाभरि कार्यक्रम हेर्नुहुन्थ्यो । त्यसका लागि उहाँ हरेक गाविसमा स्कुलमा जानुहुन्थ्यो र सत्यलाई आपनै आँखाले हेर्नुहुन्थ्यो । त्यसपछि उहाँले विद्यार्थीहरुले निकाल्ने 'प्रचेष्टा' नामक पत्रिका सम्पादन गर्न थाल्नुभयो ।
एसएलसी जाँच नजिक आउँदा उहाँका शिक्षकहरुले उहाँलाई अन्य कुराबाट टाढा बस्न सुझाव दिनुभएको थियो । उहाँले सन् १९९६ मा एसएलसी परीक्षा उत्तिर्णर्नुभयो ।

घरमा उहाँलाई विज्ञान विषय लिएर पढ्न दबाब दिएको थियो तर उहाँले विद्यार्थी कल्याण मार्फ् विभिन्न गतिविधिमा संलग्न भइराख्नुपर्ने भएकोले मानविकीमा भर्ना हुनुभयो । उहाँलाई थाहा थियो कि विज्ञान पढेपछि काठमाडौं गएर पढ्नर्पर्छ, प्रयोगात्मक कक्षामा बढी समय जान्छ र विद्यार्थी गतिविधिमा समय दिन पाइँदैन।

भक्तपुर बहुमुखी क्याम्पसमा भर्ना भइसकेपछि पनि उहाँले राजनीति र विश्वको बारेमा ज्ञान दिने पुस्तकहरुको सुची तयार पार्न तिर लाग्नुभयो । उहाँ आफ्ना साथीहरुका साथ राजनीति भनेको फोहरी खेल हो भन्ने चलेको धारणालाई मेटाउन लाग्नुभयो र त्यसको सट्टा युवाहरुका बीच राजनीतिको महत्व स्थापित गर्ने प्रयास गर्नुभयो । उहाँ विश्वास गर्नुहुन्छ कि युवा र शिक्षित नेताहरुले मात्र नेपालको भत्केको राजनीतिक अनुशासनमा नैतिकता ल्याउन सक्छ र केही हद सम्मको स्थायित्व प्रदान गर्न सक्छ ।

र्सार्वजनिक सम्पत्तिको तोडफोड, सडकमा टायर बाल्नु र जबर्जस्ती बन्द गराउनु राजनीति होइन । 'राजनीतिको उद्देश्य जनता र राष्ट्रको सेवा गर्नु हो । हामीले स्वच्छ राजनीति गर्नुपर्छ । त्यसपछि मात्र जनतालाई राम्रो सेवा दिन सकिन्छ । राम्रा मानिसहरु राजनीतिमा संलग्न नभएसम्म गरीब राजनीतिकै खेलाडीहरुले फोहरी खेल खेलिरहन्छ ।

न्याइच्याइ पार्टर्ीीाजनीतिमा तब प्रवेश गर्नुभयो, जब सन् १९९६ मा नेकपा एमालेको नेतृत्वमा रहेको सरकारले भारतीय सरकारसँग महाकाली सन्धीको सन्धीपत्रमा हस्तक्षर गर्‍यो । यो सन्धी नेपालको हितको लागि घातक हुनसक्ने भनेर विभिन्न कम्युनिष्ट पार्टीले सामूहिक रुपमा विरोध गरे । यसमा न्याइच्याइले पनि भाग लिनुभयो र सन्धी विरोधी आन्दोलनलाई गति दिनुभयो ।

राजनीतिक चेतना भएकै कारणले उहाँले भक्तपुर बहुमुखी क्याम्पसमा अर्थशास्त्र, राजनीति शास्त्र र अंग्रेजी साहित्य लिएर प्रमाणपत्र तह पढ्नुभएको थियो । स्नातक अर्थशास्त्र र अंग्रेजी साहित्य लिएर रत्नराज्य लक्ष्मीक्याम्पस बाट गर्नुभयो । त्यसपछि त्रिभुवन विश्वविद्यालय केन्द्रीय क्याम्पसबाट सूचना विज्ञानमा स्नातकोत्तरको ड्रि्री पनि हासिल गर्नुभयो ।

न्याइच्याइको राजनीतिक क्रियाकलापहरु सधैं उहाँको पार्टीको नेमकिपाबाट निर्देशित हुने गर्दछ । नेमकिपासँग विद्यार्थी संगठनमा काम गर्दा उहाँले आफ्नो क्रियाकलाप गुणात्मक शिक्षा प्रणालीमा केन्द्रित हुनुभएको यिथो । उहाँहरुको विरोध गने तरिका वा शैली अरु विद्यार्थी संगठनहरु वा राजनीतिक पार्टी भन्दा भिन्न छ । उहाँका अनुसार उहाँहरुको संगठनले कहिल्यै क्याम्पस अगाडि टायर बालेनन् र कक्षा बन्द गराएनन् । त्यस्तै उहाँहरु र्सार्वजनिक सम्पत्तिमा क्षति पनि पुर्‍याएनन् ।

विद्यार्थीहरुसँग ८ वर्षकाम गरिसकेपछि सन् २००५ मा शाही कदमको विरुद्ध जनआन्दोलन भाग दईको उभार आइरहेको बेला उहाँ महिला संगठनलाई सशक्त गर्न लाग्नुभयो । उहाँ त्यसबेला पार्टी आयोजना गरेका हरेक विरोध कार्यक्रममा भाग लिन जानुभयो । गाउँ शहर जताततै डुल्नुभयो, राजाको निरंकुश कदमका विरुद्ध जनतालाई चेतना दिन ।

उहाँ सन् २००८ मा पार्टीको वैकल्पिक केन्द्रीय सदस्य बन्नुभयो । उहाँमा अनुशासन छ र आफुभन्दा माथिल्लो तहका नेताहरुको सम्मान गर्नुहुन्छ - यी दुई यस्ता गुणहरु हुन् जुन आजका अधिकांश युवा कार्यकर्ताहरुले गुमाइसकेका छन् । उहाँ आफूलाई आफ्नो पार्टीको वरिष्ठ नेताहरुको सहयोगबाटै संविधान सभासम्म आइपुगेको मान्नुहुन्छ ।

नेपालको समसामयिक राजनीतिका आलोचक न्याइच्याइले महिला संगठनसँग आफूलाई जोडिसकेपछि सामाजिक ब्यवधानहरु महसुस गर्न थाल्नुभयो । महिलाहरुको समस्याहरुका अगाडि उहाँलाई विद्यार्थीहरुको मुद्दा फितलो लाग्यो ।

'नेपालमा शिक्षित महिला नेतृहरुको खाँचो छ । नेपालमा धेरै महिलाहरु राम्रो जागिर र राम्रो श्रीमान पाउनलाई शिक्षा ग्रहण गर्दछन्, समाज र राजनीतिको अनुहार बदल्नलाई होइन'- उहाँ भन्नुहुन्छ ।

एकताका पिछडिएका जिल्लाहरुमा गनिने भक्तपुरले नेमकिपाको संयोजकत्वमा भएका थुप्रै विकास कार्यक्रमहरुले गर्दा अहिले परिवर्तन भइरहेको छ । त्यहाँको स्थानीय निकायले महिला र गरीब परिवारलाई लक्षित गरी सीप विकासका कार्यक्रमहरु सञ्चालन गरिरहेको छ ।

उहाँको पार्टीभीनै भए पनि त्यसले नेपाली राजनीतिमा महत्वपूण भूमिका खेलिरहेको उहाँ विश्वास गर्नुहुन्छ । उहाँ ठूला पार्टीले नेपालको इतिहासमा धेरै गल्ती गरेको र अहिले पनि गल्ती दोहोर्‍याइरहेको धारणा राख्नुहुन्छ । सानो भए पनि उहाँको पार्टी जनतालाई झुक्याउँदैन । उहाँका अनुसार ठूला पार्टीको सफलतामा पुगेपछि जनतालाई गरेको बाचा बिर्सन्छन् जबकि उहाँको पार्टी सक्ति र पदको लालचमा फस्न अस्वीकार गर्दछ ।

भक्तुरमा आदिवासी नारायणमान विजक्छे रोहितको नेतृत्वमा रहेको नेमकिपाको भक्तपुरमा राम्रो पकड छ । नेमकिपाको सक्रियतामा त्यहाँका किसानहरुले आफूले जोत्दै आएको खेत जमिनको आधा भाग आफ्नो नाममा दर्ता गराउन सफल भएका छन् । जोताहालाई आधा जग्गा दिनुपर्ने कानुन भए पनि यो भक्तपुरमा मात्र लागू भएको देखिन्छ । यसै प्रकार भक्तपुरका अधिकांश गरीबहरुलाई नेमकिपामाथि विश्वास छ ।

न्याइच्याइलाई उहाँको पार्टी नेपालीहरुलाई एक राम्रो संविधान बनाउन सहयोग गर्नेछ । नेमकिपाले गरीब जनताको हातमा सबैलाई समान अधिकार दिलाउने अठोट लिएको छ । यस पार्टीको घोषणापत्रले निजी क्षेत्रलाई दिने भन्दा पनि सरकारले नै उद्योग व्यापार सञ्चालन गर्ने प्रस्ताव राखिएको छ ।

न्याइच्याइको काँधमा अहिले नयाँ संविधान बनाउने राष्ट्रिय दायित्व छ । उहाँका लागि आफ्नो पार्टीीभक्तपुरका जनता र देशभरिका जनता सामु आफ्नो क्षमता पर्रदर्शन गर्ने बेला आएको छ । भविष्यमा उहाँ महिला अधिकारको लागि अझ बढी काम गर्ने र समाज परिवर्तनका संवाहक बन्ने अभिलाषा राख्नुहुन्छ ।
- बिन्जु सिटौला