नेपाली महिला

मोहम्मदी सिद्दिकी

सदस्य, संविधानसभा, नेपाली कांग्रेस
सदस्य, अल्पसंख्यक तथा सीमान्तकृत समिति
जन्मः सन् १९५८, गोरखपुर -भारत)

नेपालको मध्य-पश्चिमको बाँके जिल्लास्थित नेपालगंजमा मुस्लिम महिलाको हकअधिकारका निम्ति कार्यरत मोहम्मदी सिद्दिकी महिला अधिकारकर्मी र सामाजिक कार्यकर्ता हुनुहुन्छ । संविधानसभाको सदस्य हुनुअघि उहाँ गैर सरकारी संस्था फतिमा प्रतिष्ठानको अध्यक्ष हुनुहुन्थ्यो । सन् २००४ मा स्थापित यो संस्थाको मुख्य उद्देश्य नै नेपालगंजका मुस्लिम महिलामा सचेतना अभिबृद्धि गर्ने थियो । मोहम्मद्दिले मुस्लिम महिलालाई सामाजिक न्याय प्रदान गर्न तथा कलेजमा मुस्लिम महिलाले अध्ययन गर्न हुँदैन, कार्यालयमा काम गर्नु हुँदैन, सामाजिक कार्यमा सक्रिय सहभागी हुनु हुँदैन र न्यायका निम्ति प्रहरी र अदालत जान हुँदैन भन्नेजस्ता मुस्लिम समुदायमा व्याप्त गलत धारणालाई निर्मूल गर्न यो संस्था खोल्नु भएको थियो ।

फतिमा प्रतिष्ठानले इस्लाम धर्मले महिलालाई प्रदान गरेको अधिकारलाई व्याख्या गर्न सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गरेको थियो । संस्थाले ३० जना मुस्लिम महिलालाई तालिम दिएको थियो र उनीहरुमार्फ सयौं अन्य महिलालाई तालिम प्रदान गरिएको थियो । मोहम्मदिले यस सचेतना कार्यक्रममा नेपालगंजमा राजनीतिक र धार्मिक नेताहरुलाई समेत सहभागी गराउनु भएको थियो । "यस कार्यक्रमले वास्तवमै मुस्लिम महिलाले आफ्ना अधिकारका सम्बन्धमा सचेतना अभिवृद्धि गर्न योगदान गर्नुका साथै मुस्लिम समुदायमा महिलालाई हर्ेर्ने दृष्टिकोणमा समेत परिवर्तन ल्याएको थियो," उहाँ भन्नुहुन्छ ।

मोहम्मदिको जन्म भारत गोरखपुरमा सन् १९५८ मा बुबा नुर मोहम्मद सिद्दिकी र आमा हबिबुन निसाबाट भएको थियो । उहाँका बुबा र आमाबीच गहिरो समझदारी थियो । आमा अशिक्षित भए पनि उहाँ बुद्धिवान र समाजलाई बुझ्नसक्ने अनुशासित हुनुहुन्थ्यो ।

उहाँको बुबाआमाको पुरानो घर दाङको कोइलावासमा भए पनि नुर मोहम्मदले बेलायती शासनकै अवधिमा अंग्रेजी र पर्सियाली भाषा गोरखपुरमा सिक्नुभएको थियो । गोरखपुरमा उहाँका बुबाले रेल कम्पनीमा र्क्लर्कको रुपमा काम गर्नुभयो । त्यसबखत, उहाँका बुबाले मासिक झण्डै भारतीय रुपैंया ५०० पाउनुहुन्थ्यो र यो रकम ठूलो परिवारको खर्च पुर्‍याउन निक्कै कम थियो । परिवारमा आमा, भाइ, बुहारी, तीन छोरा र चार छोरी थिए । सिद्दिकी सातमध्ये कान्छी हुनुहुन्थ्यो ।

सिद्दिकीका बुबा इस्लाम धर्ममा आस्था राख्ने तर प्रगतिशील सोचका हुनुहुन्थ्यो । उहाँको कार्यालयमा भ्रष्टाचार दैनिक घटना थियो तर उहाँ घुस लिन हुँदैन र एक खिल्ली पान समेत खान हुँदैन भन्ने सोचाइ राख्नुहुन्थ्यो । उहाँका साथीहरुले सुरक्षाका निम्ति सुनका गरगहना र महत्वपर्ूण्ा कागजात उहाँलाई नै छाडेर काममा जाने गर्दथे । उहाँको कम्पनीले इमान्दारीको कदर गर्दै पुरस्कृत गरेको थियो । अधिकृत तहसम्म बढुवा भएपछि उहाँले अवकाश पाउनुभयो । बुबासँग नजिकमा रहेर हर्ुर्के बढेको कारण सिद्दिकी आफ्नो बुबाको सोच, व्यवहार र जीवनशैलीबाट निक्कै प्रभावित हुनुभएको थियो ।

सिद्दिकीले घरमै पढ्न सिक्नुभयो । उहाँ सातवर्षी हुँदा नै कुरान पढ्न सक्ने हुनुभएको थियो । पढ्न र लेख्न जान्ने भएपछि उहाँका बुबाले गोरखपुरस्थित इमामबडा मुस्लिम छात्रा विद्यालयमा सिद्दिकीलाई भर्ना गरिदिनुभयो । राम्रोसँग पढ्न सक्ने भएका कारण उहाँ तुरुन्तै पाँच कक्षामा पुग्नुभयो । बुबा सुशिक्षित हुनुभएकोले सबै केटाकेटीलाई राम्रो शिक्षा प्रदान गर्न चाहनुहुन्थ्यो । तर आर्थिक स्थिति राम्रो नभएको कारण सबै केटाकेटीलाई विद्यालय पठाउन सक्ने अवस्थामा उहाँ हुनुहुन्थेन । त्यसबखत, एउटा नोटबुकको मूल्य चार आना थियो । सिद्दिकीले आफ्नो नोटबुक सिध्याएपछि अर्को खरिद गर्न बुबासँग आग्रह गर्दा उहाँले नोटबुकका सबै पृष्ठमा लेख-नलेखेको भनेर प्रश्न गर्नुहुन्थ्यो ।

सिद्दिकीका बुबाले उहाँलाई राम्रोसँग हर्ुकाउनुभयो । बुबाले उहाँलाई विद्यालय लगेको, मोजा र जुत्ता लगाइदिएको तथा जुत्ता धोइदिएको कुरा सम्झनामा अझै ताजा छ । प्रगतिशील मुस्लिम भएका कारण उहाँमा सबै छोरीलाई राम्रो शिक्षा दिनर्ुपर्दछ भन्ने विश्वास राख्नुहुन्थ्यो । सिद्दिकीको परिवारले उहाँलाई विद्यालय पठाउने क्रममा संर्घष्ा समेत गर्नुपरेको थियो । हजुरबुबा र काका उहाँलाई विद्यालय पठाउन हुँदैन भन्नुहुन्थ्यो तर उहाँका बुबाआमाले उहाँहरुका कुरा सुन्न मान्नुभएन । सिद्दिकी उहाँको समुदायमा विद्यालय जाने पहिलो छात्रा बन्नुभयो ।

सिद्दिकीको कक्षाका साथीहरुले खैरो आँखा भएको कारण उहाँलाई "बिराली आँखे" भनेर जिस्क्याउँथे । उहाँलाई त्यसरी जिस्क्याएको मन पर्दैनथ्यो र घर र्फकेर चिच्याउनुहुन्थ्यो । तर बुबाले उहाँलाई सान्त्वना दिनुहुन्थ्यो र आफू विद्यालय पुगेर जिस्क्याउने साथीलाई त्यस्तो काम रोक्न लगाउँछु भन्नुहुन्थ्यो । परिवारका सबै सदस्यले सहज स्वभावकी सिद्दिकीलाई माया गर्दथे र उहाँ कसैसँग झगडा गर्नु हुन्नथ्यो ।

एसएलसी तहको परीक्षा उत्तर्ीण्ा गर्दा उहाँको उमेर १५ वर्षथियो । भविष्यमा चिकित्सक बन्ने सपना लिएर उहाँले कक्षा ९ देखि नै विज्ञान विषय पढ्नुभयो । तर परिवारको कमजोर आर्थिक अवस्थाका कारण उहाँले आफ्नो सपनालाई त्याग्नु पर्‍यो तर पढाइलाई निरन्तरता दिनुभयो ।

सिद्दीकी कक्षा ८ मा हुँदा उहाँका बुबाआमाले बेहुला खोज्न आरम्भ गरिसक्नुभएको थियो । एसएलसी उत्तर्ीण्ा गरेपछि अर्थात १६ वर्षो उमेरमा बुबाआमाले खोजेकै केटासँग विवाह गर्नुभयो । त्यसबखत, विवाहअघि भावी पतिसँग भेट्ने र कुराकानी गर्ने परम्परा थिएन । नेपालगंजमा बसोबास गर्ने २५ वा २६ वर्षा दुलाहाको नाम मोहम्मद सुलेमान सिद्दिकी थियो । दुलाहाले स्नातक उत्तर्ीण्ा गरेका, उहाँका बुबाको कपडा पसल रहेको, जमीन रहेको र नेपालगंजमा घर थियो । सिद्दिकीका बुबाआमाले नवदुलाहा पढेलेखेका र परिवारको आर्थिक स्थिति राम्रो भएको भन्दै विवाह गर्न मन्जुर भएका थिए ।

उहाँका पति ढिलो गरेर राती मात्र घर आउँथे । विवाह पछि पनि धेरैवर्षम्म उहाँले पतिको कामका बारेमा धेरै थाहा पाउनु भएन । केरकार गर्दा थाहा भयो उहाँका पति राजनीतिमा संलग्न हुनुहुन्थ्यो । उहाँका पतिले सुशील कोइराला र र्सवज्ञमान श्रेष्ठजस्ता प्रतिबन्धित नेपाली कांग्रेसका नेताको घरमा अधिकाँश समय व्यतित गर्नुहुन्थ्यो । उहाँका पतिबाट लोकतन्त्रका बारेमा सुनेपछि सिद्दिकीलाई समेत राजनीतिमा अभिरुची बढेको थियो ।

पञ्चायती शासनको समयदेखि नै सिद्दीकीका पति नेपाली कांग्रेसका अधिकारकर्मीका रुपमा राजनीतिमा पर्ूण्ारुपमा संलग्न हुनुभएको थियो । उहाँले राष्ट्रिय तहका नेताहरु, जस्तै गिरिजाप्रसाद कोइराला, गणेशमान सिँह र अन्य स्थानीय नेताहरुबीच सूचना आदानप्रदानमा सहयोग गर्नुभएको थियो । त्यसबखत राजनीतिक दलमा कार्य गर्नेहरुप्रति मानिसले त्यतिबिधि सम्मान दर्शाउँदैनथे । सिद्दिकी भन्नुहुन्छ, "केही मानिसले त नेपाली कांग्रेसमा काम गर्नेहरुलाई कांग्रेसी चोर भन्थे ।" मेरा देवर कानुन व्यवसायी हुनुहुन्थ्यो र पञ्चायत र्समर्थक भएका कारण मानिसले सम्मान गर्दथे । तर मेरा पति नेपालमा कुनै दिन लोकतन्त्र स्थापित हुनेछ भन्नेमा पर्ूण्ात विश्वस्त हुनुहुन्थ्यो । उहाँले कहिल्यै सिरानी लगाएर सुत्नु भएन किनभने उहाँमा कुनै पनि समयमा प्रहरीले गिरफ्तार गर्ने भय थियो ।

विवाह भएको दर्ुइवर्षभत्रै सिद्दीकीको छोरा जन्मियो र त्यसपछि अर्को छोरा र छोरी पनि भए । उहाँको अधिकाँश समय खाना पकाउन, लुगा धुन र बालबालिका हर्ेनमै व्यतित भयो । पति राजनीतिमा व्यस्त भएका कारण र आफू घरयासी काममै लागेका कारण सिद्दिकीले बढी समय पतिका निम्ति दिन पाउनु भएन, र यसप्रति अहिले उहाँलाई खेद छ ।

परम्परागत नेपाली पतिहरु झैं सिद्दिकीका पतिले समेत कहिल्यै लिपस्टिक, जुत्ता वा अन्य सरसामान ल्याउनु भएन तर यसका निम्ति उहाँ पतिलाई दोषारोपण गर्ने स्थितिमा हुनुहुन्न किनभने उहाँको खास कमाइ केही थिएन । सन् १९९० मा राजनीतिक परिवर्तन भएपछि सिद्दिकीका पतिले घरबाट निस्कन उहाँलाई प्रोत्साहित गर्नुभयो । मुस्लिम समुदायका महिलाले बर्ुका लगाउनु पर्ने भए पनि उहाँका पतिले सल मात्र ओढ्न भन्नुभयो । उहाँले नै वकील एवँ महिला अधिकारका क्षेत्रमा लामो समयदेखि कार्यरत शान्ता थपलियासँग नेपालगंजमै परिचय गराइदिनुभयो । उहाँले नै नेपाली कांग्रेसका बरिष्ट नेताहरु र महिला संघकी अध्यक्ष मंगलादेवी सिंहसँग समेत परिचय गराउनुभयो । यसरी, सिद्दीकीले विस्तारै राजनीतिक सर्म्पर्क स्थापित गर्नुभयो । "मैले जे गरेकी छु र हाल जे गरिरहेकी छु त्यसप्रति पश्चाताप छैन । मेरो समुदायमा महिलाहरुले अझै पनि बर्ुका लगाउँछन् तर म त्यस्तो गर्दिन । मेरा पतिले देखाउनु भएको मार्ग मेरा निम्ति सदैव स्वीकार्य छ," सिद्दिकी भन्नुहुन्छ ।

सिद्दिकीका श्रीमान्ले सम्पर्ूण्ा जीवन राजनीतिमा बिताउनुभयो तर पार्टर्ीी माथिल्लो स्थान कहिल्यै प्राप्त गर्न सक्नुभएन । "मेरो श्रीमान्ले रोपेको बीऊको फल मैले लिइरहेको छु कि जस्तो लागिरहेको छ ।"

उहाँका श्रीमान्को मृत्यु मार्च १९९१ मा ४२ वर्षै उमेरमा हृदयघातका कारण भएको थियो । त्यसपछि सिद्दिकी विधवा बन्नुभयो र त्यसबखत उहाँ ३१ वर्षी मात्र हुनुहुन्थ्यो । उहाँले गहिरो पीडा र चुनौति सामना गर्नुपर्‍यो । श्रीमान्को मृत्युपश्चात उहाँले इस्लामिक परम्परालाई आत्मसात गर्नुभयो र उहाँले चारमहिना १३ दिनसम्म घरबाहिर निस्कनु भएन ।

त्यसपछि उहाँको जीवनका दर्ुइवटा मुख्य उद्देश्य थिए - तीनजना केटाकेटीलाई हर्ुकाउने र श्रीमान्को इच्छा पूरा गर्ने । बाचुञ्जेल सिद्दिकीका पतिले नेपालमा लोकतन्त्र स्थापित गर्नुपर्दछ भन्ने चाहनामा जोड दिनुभएको थियो र मुस्लिम समुदाय पछि परेकोले केही गर्नुपर्दछ भन्ने थियो । सन् १९९० को जनआन्दोलनबाट नेपालमा प्रजातन्त्र पुनःस्थापित भएपछि मुस्लिम समुदायको खातिर योगदान पुर्‍याउने सपना मात्र उहाँमा थियो । सिद्दिकीले पतिको सपना पूरा गर्न घरबाहिर निस्कने निर्ण्र्ाागर्नुभयो । उहाँका देवर र समाजले उहाँको निर्ण्र्ाााई अस्वीकार गरेका भए पनि उहाँकी सासुले सहयोग गर्नुभयो ।

पहिलो, सिद्दिकीले सिलाइकटाइ सिक्न 'नारी विकास' द्वारा आयोजित तालिममा सहभागी हुनुभयो । नारी विकासकी अध्यक्ष पूर्ण्ाामती शेरचनले सिद्दीकीलाई राजनीतिमा संलग्न गराउन उत्प्रेरित गर्नुभयो । सिद्दीकीले नेपाली कांग्रेसको सदस्यता सन् १९९१ मै प्राप्त गर्नुभएको थियो । सन् १९९२ मा सम्पन्न स्थानीय चुनावमा पार्टर्ीी नेपालगंजको वडा न.४ को अध्यक्षका निम्ति उहाँलाई टिकट दियो । उहाँले बहुमत ल्याएर विजयी हुनुभयो ।

सन् १९९७ को स्थानीय निर्वाचनमा उहाँले नेपालगंजको उपप्रमुख मेयरमा उम्मेदवारी दिनुभयो तर नेकपा एमालेका उम्मेदवारबाट पराजित हुनुभयो । यस तितो अनुभवका बाबजुद उहाँले कहिल्यै सामाजिक कार्यलाई छाड्नु भएन । उहाँले नेपाली काँग्रेससँगको सामिप्यता समेत त्याग्नु भएन । त्यसैका कारण उहाँले सन् १९९७ मा पार्टर्ीीे महाधिवेशन समिति सदस्य बन्नुभयो र महिला संघमा केन्द्रीय सदस्य चुनिनु भयो । अहिले महिला संघमा उहाँ सल्लाहकार हुनुहुन्छ । उहाँले सन् २००६ को जनआन्दोलनमा समेत महत्वपर्ूण्ा भूमिका निर्वाह गर्नुभयो र सिद्दीकीको नेतृत्वमा ठूलो संख्यामा मुस्लिम र अन्य समुदायका महिलाले राजाको कदमको विरोध गर्दै नेपालगंजमा पर््रदर्शनमा भाग लिए ।

सिद्दिकीले सामाजिक कार्यकर्ताको रुपमा काम गर्दा धेरै कठिनाइको सामना गर्नुपरेको छ । फतिमा प्रतिष्ठान स्थापना गर्दा र मुस्लिम महिलालाई घरबाट बाहिर समेत निस्कन गरी अभियान सञ्चालन गर्दा नेपालगंजका धार्मिक नेताहरुले इस्लामको बिरुद्धमा उभिएको हो कि भनेर शंका व्यक्त गरे । सिद्दिकीले भारतको अलिगढ विश्वविद्यालयबाट इस्लाम विषयमा विद्यावारिधि गरेका उज्मालाई इस्लाममा महिलाको अधिकारसम्बन्धी तालिम प्रदान गर्न आमन्त्रण गर्नुभयो । यस तालिमका विषयमा दैनिक पत्रिका कान्तिपुरले खबर छाप्यो स्थानीय मुस्लिम नेताहरुले थप प्रकाश पार्न माग गरे । उहाँले आफू इस्लामबिरोधी नभएको भनेर आठदश महिना लगाएर आश्वस्त बनाउनु परेको थियो । उहाँले मुस्लिम महिलाको शिक्षा, रोजगारी र स्वास्थ्यका विषयमा वकालत गरिरहनु भएको छ तर सबैलाई विश्वस्त गराउन अझै सक्नुभएको छैन ।

हाल फतिमा प्रतिष्ठानका नेपालगंज, पर्सर्ााबारा, बर्दिया, कपिलवस्तु, कैलाली र सर्ुर्खेतमा सातवटा शाखा छन् । प्रतिष्ठानले मुस्लिम महिलाको सचेतना अभिवृद्धि गर्न र उनीहरुप्रति मुस्लिम समाजको दृष्टिकोणमा परिवर्तन ल्याउन योगदान गरिरहेको छ ।

सिद्दिकीमा विश्वविद्यालय तहमा अध्ययन गर्ने अझै सपना छ । अन्ततः उहाँले चारजना नातीनातिनीको हजुरआमा बनेर एउटा सपना पूरा गर्नुभएको छ । घरमै अध्ययन गरेर त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट अंग्रेजी र समाजशास्त्र विषयको स्नातक परीक्षा सन् २००८ मा पाँचवर्षलगाएर उत्तीण गरिछाड्नु भएको छ ।

गतवर्षनेपाली कांग्रेसले सिद्दीकीलाई संविधानसभामा समानुपातिक प्रतिनिधित्वको आधारमा सदस्यमा चुनेको छ । संविधानसभामा विभिन्न राजनीतिक दलका तर्फाट मुस्लिम समुदायबाट चुनिएका पाँचजना सदस्यमध्ये सिद्दिकी पनि एक हुनुहुन्छ । संविधानसभामा उहाँले मुस्लिम महिलाको मात्र नभइ गरिब र सीमान्तकृत समुदायमाथि भइरहेका विभेदका बिरुद्धमा आवाज उठाउँदै आउनुभएको छ । उहाँमा नयाँ संविधान लेखनमा निश्चितरुपमै योगदान गर्न र यसले नेपालका सबै सीमान्तकृत महिलालाई सम्बोधन गर्नसक्नेमा विश्वास छ ।