नेपाली महिला

पार्वती थापा मगर

प्रहरी नायब महानिरीक्षक, नेपाल प्रहरी
जन्मः फेब्रुअरी, १९६०, सिमल गैरी, गोरखा जिल्ला ।

मगर जनजाति समुदायबाट पहिलो प्रहरी नायब महानिरीक्षक पदमा पुग्नु भएकी पार्वती थापा मगरको छ जना केटाकेटीमध्येकी जेठी छोरीको रुपमा जन्म भएको थियो । सानो हुँदा लजालु र भावुक स्वभावकी थापा अहिले गम्भीर र साहसी प्रहरी अधिकृतको रुपमा चिनिनु हुन्छ ।

अन्य महिला झैं उहाँले पनि नेपाली समाजमा बेलाबखत देखिएको राजनीतिक र सामाजिक उतारचढाव देख्नुभएको थियो । थापा मगरले आफ्ना साना भाइबहिनीको हेरविचार समेत गर्नुपर्ने जिम्मेवारी रहेका कारण बाल्यकालमा त्यति धेरै स्वतन्त्रता प्राप्त गर्न सक्नुभएन । बुबाआमाको बिबाह भएको धेरै वर्षछि पहिलो सन्तान जन्मिएका कारण पार्वतीलाई छोराजस्तै गरी हुकाउनु भएको थियो । उहाँका बुबाले पार्वतीलाई छोरा भनेर बोलाउने गर्नुहुन्थ्यो । घरको सबैजसो जिम्मेवारी उहाँकै काँधमा थियो जसले उहाँलाई परिवारभित्र जिम्मेवार सदस्य बनाएको थियो । बुबाआमालाई काममा जानुपर्ने भएकोले आठ वर्षो उमेरदेखि नै उहाँले घरको सम्पूर्ण जिम्मेवारी र कर्तव्य निर्वाह गर्नुपरेको थियो ।

थापा मगरका बुबाले भारतीय सेनामा सेवा गर्नुभएको थियो भने आमाले घरमै गृहिणीको रुपमा काम गर्नुभयो । पढाइमा उहाँलाई सहयोग गर्ने कोही थिएनन् । बाल्यकालमै उहाँले अभिभावको भूमिका निर्वाह गर्नुपरेको थियो र उहाँले दुईजना बहिनी र तीनजना भाइलाई हेरबिचार गर्नुपर्दथ्यो । गोरखाबाट चितवन जिल्लामा केटाकेटीको पढाइका निम्ति बसाइ र्सर्ने निर्णयगरेपछि मात्र उहाँको शैक्षिक जीवन आरम्भ भएको थियो किनभने गोरखामा त्यसबखत राम्रो विद्यालय र यातायातको सुविधा थिएन ।

उहाँले एसएलसी परीक्षा सन् १९७९ मा चितवनको खैरेनी माध्यमिक विद्यालयबाट उत्तीर्ण गर्नुभयो । यो विद्यालय पुग्न उहाँलाई दिनहुँ झण्डै एकघण्टा हिँड्नु पर्दथ्यो । उहाँको शैक्षिक प्रस्तुती सन्तोषजनक थियो तर घरयासी काममा अल्झनु पर्ने भएकोले अतिरिक्त कृयाकलाप र खेलकुदमा त्यति समय पुग्दैनथ्यो । थापा मगर आफ्नो समूहमा एसएलसी गर्ने एक मात्र छात्रा हुनुभयो र आफ्नो समुदायमा एसएलसी गर्ने एकमात्र मगरको छोरी हुनुभयो ।

प्रहरी अधिकृत हुने उहाँले जीवनको लक्ष्य नराखेको भए पनि बुबाले भारतबाट ल्याउनु भएका भारतीय पत्रपत्रिकामा भारतीय महिला प्रहरी र सैनिक अधिकृतको तस्वीरले उहाँलाई आकषिर्त गर्‍यो । हिन्दी चलचित्रमा महिला प्रहरी इन्स्पेक्टरको भूमिकाबाट समेत उहाँ प्रभावित हुनुभएको थियो ।

एसएलसी परीक्षा उत्तीर्ण गरेपछि थापा मगरलाई बाटो देखाउने कोही थिएन र कुन संकायमा भर्ना हुने भन्ने निर्णयगर्न उहाँलाई सहयोग गर्ने कोही भएनन् । उहाँ सन् १९७९ मा उच्च शिक्षा अध्ययनका निम्ति एक्लै काठमाडौं आइपुग्नुभयो । नातेदारले जेठी छोरीको विवाह गर्नुपर्दछ भन्ने दबाब दिए पनि उहाँले अध्ययनका निम्ति देखाउनु भएको उत्साहलाई बुबाले स्वीकार्नु भयो र यसमा उहाँ धन्यवादका पात्र हुनुहुन्छ ।

थापा मगर काठमाडौं आउँदा कुन विषय पढ्ने, कुन कलेजमा भर्ना हुने र कहाँ बस्ने समेत थाहा थिएन । उहाँ अन्ततः पद्मकन्या कलेजमा मानवशास्त्र विभागमा भर्ना हुनुभयो र परिवारबाट विवाहको दबाब आए पनि प्रविणता तहसम्मको अध्ययनलाई निरन्तरता दिनुभयो । जनजातिका केटीहरुले चाँडो विवाह गर्ने भए पनि थापा मगरले भाग्यवश प्रविणता तह उत्तीर्ण गर्न पाउनुभयो र सन् १९८१ मा स्नातक तहमा भर्ना हुने क्रममै भीमबहादुर थापा मगरसँग विवाह बन्धनमा बाँधिनुभयो ।

थापा मगरले बिबाह भए पछि मात्र सफलताको बाटो चुम्न थाल्नुभयो । उहाँका श्रीमान् प्रहरी नायब निरीक्षक हुनुहुन्थ्यो र उहाँले नै प्रहरीमा प्रवेश गर्न उत्साहित गर्नुभयो । श्रीमान् र श्रमती दुवैले एउटै पेशामा काम गर्दा परिवार चलाउन सहज हुने सोचेर दुवैले यो निर्णयगर्नु भएको थियो । स्नातक तह उत्तीर्ण हुनासाथ प्रहरी निरीक्षक पदमा दरखास्त दिन श्रीमान्ले सल्लाह दिनुभएको थियो । उहाँले नेपाल प्रहरीमा सन् १९८३ मा प्रहरी नायव निरीक्षकको रुपमा प्रवेश गर्नुभएको हो । त्यसबखत उहाँको पहिलो छोरी दुईवर्षी थिइन् र अर्को वर्षउहाँको दोस्रो बच्चा जन्मियो । नेपालमा सुरक्षा निकायमा धेरै कम महिला मात्र त्यसबखत कार्यरत थिए ।

थापा मगरका बुबा, काका र अन्य नातेदारहरु सैनिक सेवामा कार्यरत हुनुहुन्थ्यो । त्यही कारण दुई बच्चाकी आमा भए पनि उहाँलाई नेपाल प्रहरीमा रहेर बढी मेहनत गर्न प्रोत्साहित गर्‍यो । खुला प्रतिष्पर्धाबाट महाराजगंजस्थित वीरेन्द्र प्रहरी अस्पतालको प्राविधिक विभागमा प्रहरी नायव निरीक्षकको रुपमा छनौट हुँदा उहाँका बुबा र काका अत्यन्त खुशी हुनुभएको थियो ।

थापा मगर तीन वर्षम्म प्रहरी नायव निरीक्षकको रुपमा सेवा गरेपछि सन् १९८६ मा प्रहरी निरीक्षक बन्नुभयो । पहिले, नेपाल प्रहरीमा प्रहरी निरीक्षक पदमा महिलाले प्रतिष्पर्धा गर्न अनुमति थिएन तर डी.बी. लामा प्रहरी महानिरीक्षक भएपछि खुला प्रतिष्पर्धाबाट पनि महिला अधिकृतहरु लिनेगरी कानुन संशोधन गर्नुभयो । थापा मगर समेतका तीनजना महिलाले यस अवसरलाई प्रयोग गर्नुभयो र सन् १९८६ मा प्रतिष्पर्धा गरेर सफल हुनुभयो ।
उहाँको प्रहरी निरीक्षक तालिम पुरुष प्रहरी निरीक्षककै समकक्षी थियो । महिला भएकै कारण महिलाका निम्ति विशेष व्यवस्था थिएन । थापा मगरका श्रीमान्ले उहाँलाई हौसला प्रदान गर्नुभयो तर अति कठिन भएमा जागिर छाड्न सक्नेसम्म सल्लाह दिनुभयो । तर उहाँले यसलाई अस्वीकार गर्दै कठिन तालिमलाई पूरा गरेरै छाड्नुभयो ।

थापा मगरले प्राविधिक विभागमा अन्य प्राविधिक कामका साथै भिडियो सम्पादकको काम पनि गर्नुभयो । उहाँले "प्रहरी अनुरोध" कार्यक्रममा समाचारवाचिकाको रुपमा समेत काम गर्नुभयो जुन राज्य-सञ्चालित नेपाल टेलिभिजनबाट प्रसारण हुने गर्दथ्यो । प्रहरी बलमा प्रवेश गरेपछि उहाँले निरन्तर पदोन्नतिको सिँडी चढ्दै जानुभयो ।

सन् १९९३ मा थापा मगरको प्रहरी नायव उपरीक्षकको पदमा बढुवा भयो र दुई वर्षा निम्ति धादिङको प्रहरी प्रमुखमा पदस्थापन गरिनुभयो । जिल्ला प्रहरी कार्यालयको प्रमुखको जिम्मेवारी पाउने उहाँ नै नेपाल प्रहरीको पहिलो महिला प्रहरी अधिकृत हो । त्यसपछि खुला प्रतिष्पर्धाबाट राष्ट्रसंघीय शान्ति स्थापना टोलीको सदस्यको रुपमा उहाँ छनौट हुनुभयो । सन् १९९५ मा उहाँले राष्ट्रसंघीय मिसनमा रहेर बोस्निया हर्जगोभिनामा १४ महिना काम गर्नुभयो जहाँ उहाँले ३४ मुलुकका प्रतिनिधिसँग काम गर्नुभयो । त्यसैगरी, उहाँले सन् २००४ मा पश्चिम अप्रिकी मुलुक शान्ति अभियान टोलीमा काम गर्नुभयो ।

व्यस्त जीवन भए पनि थापा मगरले पद्मकन्या कलेजबाट सन् १९९७ मा एकवर्षो पोष्ट-ग्राजुएट कोर्षपूरा गर्नुभएको छ । यतिमात्र नभइ उहाँले नेपाल ल क्याम्पसबाट एल.एल.बी. समेत पूरा गर्ने जमर्को गर्नुभयो । राष्ट्रसंघीय शान्ति अभियानबाट फर्केपछि उहाँले नेपाल प्रहरीको महिला र बालबालिका विभागको प्रमुखको रुपमा सेवा गर्नुभयो । उहाँ सन् १९९९ मा नेपाल प्रहरीको प्रहरी उपरीक्षक पदमा बढुवा हुनुभयो । सन् २००६ मा उहाँलाई मेची अञ्चल प्रहरी कार्यालयमा बरिष्ठ प्रहरी उपरीक्षकको रुपमा पदस्थापन गरियो र यो पनि पहिलो राष्ट्रिय रेकर्ड थियो । उहाँ नै अञ्चल प्रहरी कार्यालयको पहिलो प्रमुख महिला प्रहरी अधिकृत हुनुहुन्थ्यो । उहाँलाई त्यसपछि सन् २००६ को अन्त्यतिर दुई वर्षा निम्ति गण्डकी अञ्चल प्रहरी कार्यालयमा सरुवा गरियो ।

थापा मगरले सदैव कर्तव्यलाई पहिलो प्राथमिकता दिनुभएको छ र आफ्नो पेशागत क्षमता प्रदर्शनमा गर्व गर्नुहुन्छ । तैपनि, उहाँका उपलब्धीहरु आफ्ना दुईबच्चाको समयको बदलामा प्राप्त भएको हो जुन उहाँको मुटुमा गहिरोसँग सदैव बिजाइरहन्छ । कुनै समय आफ्ना भाइबहिनीका निम्ति अभिभावकको भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने अवस्था थियो तर उहाँ आफैंले आफ्ना केटाकेटीलाई सहयोगीको जिम्मामा लगाउनु पर्‍यो । त्यसबखत उहाँले परिवारको माया-ममतालाई त्याग गर्न नसकेको भए उहाँले आजको उपलब्धी प्राप्त गर्न कठिन हुनेथियो ।

नेपालका धेरै कम मानिसले मात्र महिलाले राम्रो पद हासिल गर्न कति त्याग गर्नुपर्दछ भन्ने बुझ्न र मूल्याङ्कन गर्न सक्षम भएका छन् । थापा मगरले आज हासिल गर्नु भएको पद लैंगिक विशेषाधिकारका आधारमा नभइ प्रतिष्पर्धाबाट प्राप्त भएको हो ।

थापा मगरले सन् २००३ मा अमेरिकाको धेरै सम्मानित इन्टरनेसनल विमेन एसोसिएसन अवार्ड प्राप्त गर्नुभएको छ । विश्वका ११० राष्ट्रका महिला प्रहरी अधिकृतहरुसँगको प्रतिष्पर्धामा दशजना महिला प्रहरी अधिकृतमा छानिएर उहाँले यो अवार्ड प्राप्त गर्नुभएको थियो ।

व्यस्त पेशागत जीवन बाहेक थापा मगरलाई साहित्यमा रुची छ । उहाँ फुसदका क्षणमा कविता र गीत लेख्नुहुन्छ । सन् २००४ मा उहाँले नेपाली आधुनिक गीतहरुको संगालो "लगन" र्सार्वजनिक गर्नुभएको थियो ।
थापा मगरले नेपाल प्रहरीमा प्रवेश गरेयता जीवनका बारेमा धेरै कुरा जान्ने बुझ्ने मौका पाउनु भएको छ । उहाँको पेशाले उहाँको पहिचानलाई नै भिन्न बनाएको छ । सुरक्षा बलमा सेवा गर्नेक्रममा उहाँले विश्वका २८ भन्दा बढी मुलुकको भ्रमण गरिसक्नु भएको छ ।

नेपाल प्रहरी बलमा २० प्रतिशत महिला समावेश गर्नुपर्ने बाध्यात्मक व्यवस्था गरिएको भए पनि मगरले यो विशेषाधिकारबाट लाभ लिन पाउनु भएको छैन । उहाँका निम्ति सीप र प्रतिष्पर्धाबाट मात्र यो पद हासिल भएको छ । तैपनि, सामाजिक नियम कानुनलाई व्यवस्थित गर्नका निम्ति महिलाहरु प्रहरी सेवामा प्रवेश गर्नु जरुरी भएको उहाँ विश्वास गर्नुहुन्छ ।