नेपाली महिला

पर्णकुमारी सुवदीः उपाध्यक्ष, संविधानसभा

प्रभावशाली व्यक्तित्वकी धनी संविधानसभा उपाध्यक्ष पर्णकुमारी सुवेदीको जन्म २०१५ सालमा कास्की जिल्लाको लामाचौर गाविसमा भएको थियो । ऐतिहासिक संविधानसभा निर्वाचनमा नेकपा (माओवादी) का २४ जना महिला उम्मेदवारमध्ये प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणालीमा विजय हुने उहाँ पनि एक हुनुहुन्छ । त्यसपछि २०६५ साल मंसिर १३ मा भएको संविधानसभा उपाध्यक्षको निर्वाचनमा उहाँ विजयी हुनुभएको हो ।

पर्णकुमारी सानै छँदा उहाँको परिवार चितवनमा बसाइँ सरेको थियो । सोही ठाउँमा उहाँले आफ्नो विद्यार्थीजीवन सुरु गर्नुभएको हो । १४ वर्षो कलिलै उमेरमा उहाँको विवाह भए तापनि पढाइ अगाडि बढाउन उहाँलाई कुनै समस्या परेन । यद्यपि उहाँले माध्यमिक तह सकिएपछि आफ्नो पढाइ छाड्नुभयो । त्यतिबेला उहाँलाई आफ्नो उक्त कदमप्रति पश्चाताप लागे पनि पछि आएर स्कुले पढाइ पूरा गर्नु मात्रै सही अर्थमा शिक्षित हुनु नभएको महसुस भयो । स्वअध्ययन नै शिक्षा हो भन्ने उहाँको मान्यता छ । समाजको अध्ययन र आत्मविश्वासको विकास नै शिक्षा हो भन्ने धारणा राख्दै उहाँ भन्नुहुन्छ, "शिक्षा भनेको समझदारी हो । हामीले समाजलाई बुझने क्षमताको विकास गरी त्यसभित्रको समस्या पहिचान गर्दै समाधानको उपाय निकाल्नुर्पर्छ ।"
स्कुलेजीवनदेखि नै सुवेदी राजनीतिमा लाग्नुभएको हो । चितवन जिल्लामा रहेको माडी स्कुलमा अन्य विद्यार्थीसँग मिलेर उहाँले दुईमहिने हडताल गर्नुभएको थियो । निम्नमाध्यमिक तहसम्म मात्रै रहेको उक्त स्कुलमा माथिल्लो कक्षाहरू थपिनुपर्ने माग सो हडतालमा राखिएको थियो । उहाँका श्रीमान प्रकाश सुवेदी पनि विद्यार्थी राजनीतिमा सक्रिय रूपमा लाग्नुभएको थियो । जसले गर्दा उहाँलाई यस क्षेत्रमा थप प्रेरणा मिलेको थियो । त्यसमाथि पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्ध थुप्रै क्रियाकलापहरू भइरहने ठाउँ चितवनमै आफू हर्ुर्केकाले पनि आफ्नो राजनीतिक सक्रियतालाई निरन्तरता दिन उहाँलाई गाह्रो भएन ।

पर्णकुमारी राजनीतिमा लाग्नुभन्दा पहिलेदेखि नै आफ्नो कक्षामा जम्मा छ-सातजनामात्रै केटी पढिरहेको देख्दा अचम्म मान्ने गर्नुहुन्थ्यो । उहाँले चाँडै नै यसको कारण पत्ता लगाउनुभयो । त्यसपछि समाजमा महिलामाथि गरिने दर्र्व्यवहार र भेदभावलाई हटाउने प्रण पनि गर्नुभयो । विवाह गरेर गएपछि एउटी महिलाले आफ्नो श्रीमानको घरमा बुहारीका रूपमा दिनरात खट्नुपर्ने बाध्यताले उहाँलाई निकै दुखित तुल्याउँथ्यो । यसरी श्रीमतीलाई सताएर आफू भने दिनभरि रक्सी र जुवामा रमाउने गाउँका पुरुषविरुद्ध उहाँले एक अभियान नै सञ्चालन गर्नुभएको थियो ।

२०३५ सालमा उहाँ कम्युनिस्ट पार्टीमा लाग्नुभएको हो । आफ्ना दाजु दन्डपानी न्यौपाने र श्रीमानको सहयोगले गर्दा उहाँलाई राजनीतिमा थप रुचि बढ्दै गयो । त्यसैले आफ्नै पार्टीग आबद्ध महिला संस्थामा लागेर उहाँ स्थानीय तहका विभिन्न क्रियाकलापमा सक्रिय हुन थाल्नुभयो । सोही क्रममा आफ्नो समुदायमा महिलाले भोगिरहेका समस्या र तिनको समाधानमा पनि उहाँले विशेष पहल गर्नुभयो ।

२०४३ सालमा सुवेदी बाँके जिल्लामा बसाइँ र्सर्नु भयो र महिला मुक्तिका आफ्ना क्रियाकलापलाई त्यहाँ पनि निरन्तरता दिनुभयो । २०४६ सालको जनआन्दोलनमा पनि उहाँ पञ्चायती व्यवस्थाको विरुद्ध कालो झण्डा लिएर प्रदर्शनमा उत्रनुभयो । प्रजातन्त्रको पुनर्स्थापनापश्चात् नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीचौम, नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीमशाल, नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीमसाल र र्सवहारा श्रमिक सङ्गठन गरी चार वामपन्थी पार्टीमलेर बनेको एक संयोजन समिति मातहतको अखिल नेपाल महिला सङ्घ (अनेमसङ्घ)को उहाँ उपाध्यक्ष बन्नुभयो । २०५० सालमा अनेमसङ्घको अध्यक्ष भएपछि सुवेदीले पर्ूण्ा रूपमा आफूलाई राजनीतिमै समर्पित गर्नुभयो ।

माओवादी जनयुद्धको सुरुवातदेखि नै सुवेदी त्यसमा संलग्न हुनुहुन्थ्यो । माओवादीले २०५२ सालमा जनयुद्ध सुरु गर्दा उहाँ सर्ुर्खेतको जिल्ला सचिव हुनुहुन्थ्यो । त्यतिबेला उहाँको काम स्थानीय र केन्द्रीय तहबीच समन्वय गरी स्थानीय क्रियाकलाप र भावी कार्यक्रमबारे केन्द्रलाई जानकारी गराउनु रहेको थियो । पार्टी विभिन्न क्रियाकलापमा उहाँ सक्रिय भए तापनि विशेष त उहाँको भूमिका भनेको एक मध्यस्तकर्ताको जस्तो मात्रै हुन्थ्यो । द्वन्द्वका क्रममा सेनाद्वारा भएका थुप्रै आक्रमणमा उहाँ जोगिन सफल हुनुभयो । तर तिनै घटनामा आफ्ना साथीहरूलाई गुमाउनुपर्दाको भयानक क्षण उहाँलाई अझै झलझली याद आउँछ । आफ्ना ती दिनहरू सम्झँदै उहाँ भन्नुहुन्छ, "हामी हिँड्दाहिँड्दै आक्रमण हुन्थ्यो । तर मृत्युको डर कसैलाई नभएकाले सबै एकनासले अगाडि बढिरहन्थ्यौँ । द्वन्द्वमा मारिएका र घाइते भएका व्यक्तिको जिम्मेवारी कसले लिने भन्ने हामी पर्वयोजना बनाउनुथ्यौँ । घाइतेका लागि स्टेचर तयार पार्नेदेखि मृतकका लागि खाडल खन्नेसम्मका काम हामी आफै गथ्यौर् ।"
द्वन्द्वका क्रममा भएका यस्ता थुप्रै घटना सम्झँदां आज पनि उहाँलाई निकै दुःख लागेर आउँछ । कालिकोट जिल्लामा भएको एक भेलामा आक्रमण हुँदा आफ्नो पार्टी नेता हरिकृष्ण भण्डारीलाई गुमाउनुपर्दाको क्षण उहाँले अझै बिर्सनु भएको छैन । त्यसैगरी सन् २०५९ कात्तिकमा जुम्लाको जिल्ला सदरमुकाममा भएको भिडन्तमा मारिएका २७ जना माओवादी र हिउँपहिरोमा पुरिएका अन्य सातजना माओवादी पनि उहाँको आँखामा झलझली आउँछन् । त्यस्तै आक्रमणपछिको अर्को एक घटनामा अन्यको मृत्यु भएको थियो । उक्त घटनामा माओवादीतर्फकुल ५० जनाको मृत्यु भएको थियो । "भिडन्तको क्रममा हामी मारिन सक्छौं भन्ने थाह थियो । तर यसको डर कहिले लागेन" १० वर्षो जनयुद्धका ती दिन सम्झँदै उहाँ भन्नुहुन्छ, " हामी आफ्नो कामलाई सफलतापर्ूवक सम्पन्न गर्न सक्छौ कि सक्दैनौँ भन्ने नै मुख्य उद्देश्य हुन्थ्यो ।" मुलुकमा शान्ति, परिवर्तन र आर्थिक विकास स्थापना गराउन आफूहरूले जुनयुद्ध लडेको उहाँ स्पष्ट पार्नुहुन्छ । सामाजिक परिवर्तनको उग्रचाहनाका साथ आफूहरूले जनताका लागि लडेकाले जनताले पनि माओवादीलाई सबैभन्दा ठूलो पार्टीनाएको उहाँ गर्वसाथ सुनाउनुहुन्छ ।

पर्णकुमारीको परिवार शिक्षित भएकाले राजनीतिक क्रियाकलापमा पनि उहाँलाई परिवारको पर्ण साथ मिल्यो । त्यसमा पनि उहाँकी सासू ऋषिदेवीले त विशेष सहयोग गर्नुभयो । २०४६ सालको जनआन्दोलनमा उहाँकी सासूले पम्प्लेट लुकाउनेलगायतका पार्टी विभिन्न काममा उहाँलाई सघाउनु हुन्थ्यो । आफ्नो छोरार् इश्वर सुवेदीलाई राज्यले हत्या र भाञ्जालाई बेपत्ता पार्दासमेत सुवेदीकी सासूले उहाँलाई सहयोग गर्न छाड्नु भएन । उनै सासूको प्रशंसा गर्दै उपाध्यक्ष सुवेदी भन्नुहुन्छ, "मैले उहाँको सहयोग नपाएर आफ्नै घरमा सङ्र्घष गर्नु परेको भए म अहिलेको अवस्थासम्म पुग्न सक्ने थिइनँ होला ।"

उहाँले आफ्नो बाल्यकालदेखि परिवार र समाजमा कुनै पनि प्रकारको अन्याय र विभेद सहनु परेन । यहाँसम्मकि आफ्नो पार्टी पनि सुरुदेखि नै नेतृत्व तहमा लागेकाले आफूमाथि भेदभाव नभएको पर्णकुमारी बताउनुहुन्छ । उहाँहरूले एक महिला लडाकुका रूपमा भने युद्धकालमा थुप्रै शारीरिक समस्या भोग्नु परेको थियो । थुप्रै माओवादी महिला लडाकुले आफू महिनावारी भएको बेलामा समेत जङ्गलमा गएर युद्ध गर्नु पथ्र्यो भने आफ्ना सन्तानका जन्म पनि यस्तै अप्ठेरो परिस्थितिमा गराउन बाध्य हुन्थे उनीहरू । "तैपनि ठूलो लक्ष्य बोकेर अगाडि बढेकाले यस्ता ससाना कुरामा गुनासो गर्ने समय हामीसँग थिएन", उहाँले भन्नुभयो ।

महिला भएकै कारणले आफूहरूले घर, समाज र पार्टीत्रै पनि थुप्रै सङ्र्घष्ा गर्नु परेको उहाँ स्वीकार्नुपर्छ । यसरी विभिन्न समस्याको बाबजुत पनि पुरुषलाई आफ्नो कुनै कमजोरी नदेखाई निरन्तर रूपमा महिला खटिरहेकामा उहाँलाई खुसी लाग्छ ।

पार्टीत्रै पनि थुप्रै सङ्र्घष गरेको भए तापनि नेतृत्व तहमा महिला सहभागिता किन कम छ त भन्ने जिज्ञासामा उहाँ भन्नुहुन्छ, " कम्युनिस्ट सिद्धान्तअनुसार सक्षम व्यक्ति मात्रै नेतृत्व तहमा पुग्न सक्छ । पितृसत्तात्मक सोच हाम्रो देशका पार्टी अझै कायम छ । यही परम्पराको अन्त्य हाम्रो पार्टी पनि हुन सकेको छैन ।"

त्यसैले अहिले घरपरिवार, समाज र राजनीतिक पार्टीत्रै पनि महिलामाथि हुने विभेदको अन्त्य गर्ने समय आएको उहाँ बताउनुहुन्छ । यसैका लागि हाल आफूहरू संविधानसभामा रहेको र सो सभामा बन्ने नयाँ संविधानमा महिलाको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक अधिकार सुरक्षित गरिनुपर्ने उहाँको विचार छ ।

संविधानसभा उपाध्यक्ष भएकाले उहाँ आफूलाई राजनीतिक रूपमा स्वतन्त्र र निस्पक्ष ठान्नुहुन्छ । जसका कारणले गर्दा महिला अधिकारको सुनिश्चितताको लागि आफूले मेहनत गर्न सक्ने उहाँ बताउनुहुन्छ । उहाँ गठबन्धनको राजनीतिमा विश्वास गर्नुहुन्छ । नयाँ संविधान निर्माणका लागि विभिन्न पार्टीच एकआपसमा समझदारी हुनु आवश्यक छ भन्दै उहाँ अगाडि थप्नुहुन्छ, " पार्टीले आफूलाई परिवर्तन गर्न जानेनन् भने ठूलो समस्या आइपर्नेछ । उनीहरू यस विषयमा गम्भीर भई नयाँ संविधान र नयाँ नेपाल निर्माणका लागि राजनीतिक प्रतिबद्धता जनाउनुपर्छ ।"

संविधानसभामा रहेका महिला मात्रै नभई अन्य जुनसुकै पेसामा लागेका महिला पनि आफ्नो अधिकारको लडाइँमा सचेत हुनुपर्ने उहाँको सुझाव छ । गृहिणी हुन् वा पार्टीत्रका महिला सबैले आ-आफ्नो तर्फाट अधिकारका लागि लड्नुपर्नेमा उहाँ जोड दिनुहुन्छ । महिलाको साझा मुद्दाका लागि सबैलाई एकजुट हुन पर्णकुमारी आहृवान गर्नुहुन्छ । कामकाजी महिलाका श्रीमानले आफ्नी श्रीमतीलाई घरको कामकाजमा सहयोग गर्नुपर्ने बताउँदै महिलाको अधिकार सुरक्षित गर्न प्रत्येक परिवारमा दाजुभाइ, बुबा र श्रीमानले आफ्ना घरका महिलालाई सहयोग गर्नुपर्ने विचार सुवेदी राख्नुहुन्छ ।