नेपाली महिला

राधा शर्मा

प्रोफेसर, शिक्षा संकाय, त्रिभुवन विश्वविद्यालय
जन्मः सन् १९५०, काठमाडौं

राधा शर्माको जन्म काठमाडौंको पुरानो सहर नरदेवीमा सन् १९५० मा चारमध्ये साहिली छोरीको रुपमा भएको थियो । जनक्रान्तिमार्फ निरङ्कुश राणा शासनको पतन भएको यही वर्षथियो । "त्यर्सथ, म प्रजातन्त्रकी योद्धाको रुपमा जन्मिएकी थिएँ ।"

शर्माको बाल्यकाल असहज थियो । उहाँ राजधानीमा जन्मेहुर्केकी भएकोले धेरै समस्या भोग्नु नपरेको भए पनि सामाजिकरुपमा उकुसमुकुसको स्थितिमा बाँच्नु परेको थियो । बुबाको निधन उहाँ दशवर्षै हुँदा भएको थियो । समाजले बुबाको मृत्युका निम्ति आमामाथि दोषारोपण गरे र समाजको एक सदस्यको रुपमा घरमा बस्न समेत दिएनन् । त्यसबखतको समाज पतिको निधन हुँदा महिलाले कति कठोर परिस्थितिको सामना गर्नुपर्दथ्यो भनेर शर्माले नजिकबाट हेर्ने अवसर पाउनुभयो । "प्रारम्भिक दिनहरुमा हाम्रो समाजमा महिलाको समस्याको गहिर्राई अनुभव गरँ र महिलामाथि नै यस्तो किन आर्इपर्दछ भनेर मलाई आर्श्चर्यचकित बनायो," उहाँले भन्नुभयो ।

शर्माको बुबाको मृत्युका कारण उहाँको सपना चकनाचुर भयो तर उहाँकी आमाले छोरीको अध्ययनका निम्ति सम्भव भएसम्म सबै उपाय अपनाउनुभयो र उनीहरुका निम्ति अवसरको ढोका खुला गरिदिनुभयो । शर्माकी आमा उहाँको प्रेरणाको स्रोतका साथै सबैभन्दा ठूलो सहयोगी बन्नुभयो ।

शर्माको पारिवारिक अवस्था अध्ययनका निम्ति त्यति अनुकूल थिएन । उहाँकी आमासँग कुनै शक्ति थिएन र उहाँको बुबाको मृत्यु समेत भइसकेकोले विद्यालय जाने इच्छा देखाए पनि शर्मालाई सहयोग गर्ने कोही पनि थिएनन् । सन् १९६१ मा अन्ततः उहाँले कन्या मन्दिर विद्यालयमा कक्षा पाँचमा भर्ना हुने अवसर पाउनु भयो । आमाले नै उहाँलाई पहिलोपटक अक्षर चिनाउनु भएको थियो । "प्रोफेसर हुनु मेरो कल्पनाभन्दा बाहिरको कुरा थियो । पारिवारिक परिस्थितिका कारण म जटिल अवस्थामा थिएँ । मेरा बहिनीहरुले ठूलो स्वरले बोले पनि परिवारका अन्य सदस्यले मेरी आमामाथि दोष लगाउने गरेको मलाई अहिले पनि सम्झना छ," उहाँ भन्नुहुन्छ ।

एसएलसी परीक्षा उत्तीर्ण गरेपछि शर्माले सन् १९६८ मा शिक्षा कलेजमा भर्ना हुनुभयो । त्यसबखत त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा शिक्षा संकाय थिएन । शिक्षाका विद्यार्थीका निम्ति कीर्तिपुरमा छुट्टै कलेज थियो र यसको सञ्चालन शिक्षा मन्त्रालयले गरेको थियो । कलेजले प्रति महिना रु. ५५ छात्रवृत्ति दिन्थ्यो । त्यतिबेला यसलाई ठूलै रकम मानिन्थ्यो र शर्माले पुस्तक र अन्य कुरामा खर्च गरेर पनि त्यसबाट बचाएको रु. १५ परिवारका निम्ति दिनुहुन्थ्यो । अध्ययनकै क्रममा केही समय उहाँले सानोठिमी भक्तपुरस्थित एसओएस बालग्राममा पढाएर परिवारका निम्ति रकमको जोहो गर्नुभयो ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट शिक्षाशास्त्र विषयमा स्नातकोत्तर उत्तीर्ण गरेलगत्तै शर्माले सन् १९७६ मा बुटबल क्याम्पसमा शिक्षा विषय प्राध्यापन शुरु गर्नुभयो । उहाँको सन् २००२ मा २६ वर्षो अनुभवपश्चात प्रोफेसरको तहमा बढुवा भयो । प्राध्यापन गर्नु ठूलो अवसर थियो तर राजधानी छोड्नु पनि उत्तिकै कठिन थियो । उहाँलाई कुनै पनि पेशा अंगाले पनि राजधानी छाड्न अनुमति दिइएन तर बुटबल प्रस्थान गर्नका निम्ति परिवारको प्रतिवाद गर्नुपर्‍यो । अध्ययनका निम्ति अनुमति दिए पनि शर्माले पेशागत रुपमा आफ्नो निर्णयगर्न कठिनाइ भोग्नुपर्‍यो ।

"मेरो परिवारमा गरिबी भए पनि महिलालाई रोजगारीका निम्ति बाहिर पठाउन अबरोध गरिन्थ्यो । मेरो निम्ति यो चुनौति थियो र मैले यसलाई स्वीकार गरँ," उहाँ भन्नुहुन्छ, "परिवारले पछि मात्र मलाई ध्यान दिन थाल्यो र मैले राम्रैसँग काम गरिरहेको छ छैन भनेर बुझ्न गोप्यरुपमा मानिस समेत पठाइएको थियो ।"
विद्यार्थीकै रुपमा राजनीतिक गतिविधिमा शर्मा पहिलोपटक आकषिर्त हुनुभएको थियो । क्याम्पसमा विद्यार्थी युनियन रहेको भए पनि उहाँको क्याम्पसमा युनियन सदस्य निर्वाचनको निम्ति प्रतिबन्धित थियो । उहाँ सन् १९७० मा प्रजातान्त्रिक विद्यार्थी युनियनमा आबद्ध हुनुभयो र कार्यकारी समितिको सदस्यमा चुनिनु भयो । तर नेपाली काङ्ग्रेसको मातहत रहेर कार्य गरिरहेको उहाँलाई थाहा समेत थिएन । नेपाली काङ्ग्रेसका केन्द्रीय सदस्य गोविन्दराज जोशी त्यसबखत उहाँका साथी हुनुहुन्थ्यो ।
"मैले पछिमात्र थाहा पाएँ म सन् १९६८ देखि नै राजनीतिमा आबद्ध रहेछु, र मैले नेपाली काङ्ग्रेसको सदस्यता समेत लिइसकेकी रहेछु । मैले पार्टीको सदस्यता लिँदा खास राजनीतिक दलसँग आबद्ध रहनुभन्दा राजनीतिकरुपमा सक्रिय हुनुमा मेरो बढी चासो थियो," उहाँ भन्नुहुन्छ ।

नेपाली काङ्ग्रेसमा जीवनपर्यन्त कार्य गरेकी शर्मालाई पार्टीको नेतृत्वमा रहेका बहुसंख्यकको मानसिकताप्रति खिन्नता छ । इमान्दारीपूर्वक कार्य गर्नेहरुको योगदानप्रति पार्टीले सही मूल्याङ्कन नगरेको उहाँको निचोड छ । उहाँ पार्टीभीत्र नातावाद चरमचुलीमा पुगेको बताउनुहुन्छ । "पार्टीभीत्र भइरहेको खेलप्रति मलाई घृणा लागेको छ । पार्टी सभापति गिरिजाप्रसाद कोइराला र अन्य नेताहरुलाई आफूले भनेको सम्झना गर्दै उहाँ कुनै पनि कुराले सीमा नाघेको स्थितिमा आफू पार्टीमा निरन्तर बस्न नसक्ने जानकारी दिएँ," उहाँले भन्नुभयो ।

राजनीतिमा संलग्न हुनका निम्ति पार्टीको झण्डा बोक्नु नपर्ने कुरामा उहाँको विश्वास छ । उहाँ अहिले गरिरहनु भएको कार्य पनि राजनीति नै रहेको बताउनुहुन्छ । सन् १९८९ मा उहाँ प्रजातन्त्रवादीको निकायको रुपमा रहेको नेपाल विश्वविद्यालय शिक्षक संघको कोषाध्यक्षमा निर्वाचित हुनुभयो र अहिले उहाँ त्यसको सदस्य हुनुहुन्छ ।

विश्वविद्यालय शिक्षकको रुपमा लामो करिअर बाहेक शर्मा सक्रिय राजनीति छाडेर महिला अधिकारका निम्ति समर्पित हुनु भएको छ । राज्यका हरेक क्षेत्रमा महिलाको सहभागिता ३३ प्रतिशत सुरक्षित गराउने अभियानमा उहाँले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरिरहनु भएको छ । शर्माले तीनवर्षपहिले महिला प्रोफेसरको सञ्जाल निर्माण समेत गर्नुभएको छ । यस सञ्जालले विश्वविद्यालयका हरेक महत्वपूर्ण तीनवटा पद - उपकुलपति, रेक्टर र रजिष्ट्रार- मध्ये एकमा महिलालाई नियुक्त गर्न माग गरिरहेको छ । दुःखको कुरा, महिला प्रोफेसरको मागलाई ध्यान दिइएको छैन ।
सञ्जालले पुरुषले मात्र नेतृत्व लिनुपर्दछ भन्ने परम्परावादी मानसिकतामा परिवर्तन ल्याउन र त्रिभुवन विश्वविद्यालय अर्न्तर्गतका क्याम्पसलाई लैंगिक संवेदनशील बनाउन अभियान सञ्चालन गरिरहेको छ ।

"विश्वविद्यालयको संयन्त्र नै यस्तो छ कि महिलालाई यसले महत्वपूर्ण जिम्मेवारी लिन कहिल्यै अनुमति दिँदैन । यसले अवकाशप्राप्त पुरुष प्रोफेसरलाई मनोनित गर्दछ तर विगत ३० वर्षम्म प्रोफेसरको रुपमा कार्यरत महिलालाई यसले कहिल्यै स्वीकार गर्दैन । हामी महिलाले आफ्नो करिअरलाई चक र डस्टरमै सीमित गर्नुपर्दछ," उहाँ गुनासो गर्नुहुन्छ ।

सञ्जालले उपत्यकामा रहेका विभिन्न क्याम्पसका प्रमुख, स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियनका प्रतिनिधि, महिला प्रोफेसर र छात्राहरुसँग छलफल र अन्तक्रिर्या गर्दछ । उपत्यका बाहिरका जिल्लामा रहेका क्याम्पसमा समेत यस्तै बैठकहरु गरिएका छन् । क्याम्पसहरुलाई लैंगिक संवेदनशील बनाउन एउटा नीतिको मस्यौदा भइरहेको र त्यस मस्यौदामा शर्माले आफ्नो अनुभवलाई प्रदान गर्नुभएको छ । सञ्जालले शिक्षाको अधिकार र अवसरबाट बन्चित भएका महिलाका निम्ति कार्यक्रम आरम्भ गर्ने योजनामा छ ।

शर्माले नेपालको अति दुर्गम जिल्लादेखि युरोपका विभिन्न देशको भ्रमण गरिसक्नु भएको छ । "मलाई युरोपका मुलुकभन्दा नेपालका गाउँको भ्रमण गर्दा बढी खुशी लाग्दछ । मैले कल्पना गरेको भन्दा धेरै बढी गाउँका महिलाहरु बढी कृयाशील र संगठित रहेको देखेकी छु," उहाँले थप्नुभयो ।
यसैगरी, शर्माले महिला मानवअधिकार नामको गैससका निम्ति सल्लाहकार रहनु भएको छ जसले एकल महिलाको अधिकारका निम्ति कार्य गर्दछ । उहाँले आफ्नो वैवाहिक जीवन भङ्ग भएपछि यस संस्थामा कार्य आरम्भ गर्नुभएको थियो । उहाँ अहिले एबीसी नेपालको केन्द्रीय महासचिव र दक्षिण एसियाली मूल समितिको सदस्य समेत हुनुहुन्छ ।

शारीरिक सहभागिता नभइ यथेष्ट दबाब सिर्जना गर्न नसकिने भएकोले उहाँ प्रदर्शनका कार्यक्रममा महिलाले आफ्नो उपस्थिति आँफै देखाउनुपर्ने धारणा राख्नुहुन्छ । उहाँ सन् १९९० को जनआन्दोलनमा आफूले १०,००० महिलाको जुलुसको संयोजन गरेको सम्झनु हुन्छ । यसैगरी, उहाँ अप्रिल २००६ को प्रदर्शनमा पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रको सरकारले लगाएको कफ्र्यु तोडेर अग्रपंक्तिमा रहेको कुराप्रति गर्वको अनुभूति गर्नुहुन्छ ।

नेपाली समाजले विवाहलाई प्रोत्साहित गरे पनि सबैले सफल वैवाहिक जीवन विताउन सक्दैनन् र शर्मा पनि तीमध्ये एक हुन् । धेरैवर्षम्म पारिवारिक जीवन रमाइलोसँग बितेको भए पनि श्रीमान्सँग उहाँको सम्बन्ध विस्तारै क्षीण हुँदै गयो । उहाँले आफ्ना केटाकेटीलाई हेरविचार गर्ने जिम्मेवारी लिनुभयो । "मैले श्रीमान्बाट पर्याप्त सहयोग नपाउनु विडम्बनापूर्ण हो तर छुट्टएपछि स्वाभिमानपूर्वक जीवन बाँच्न मलाई प्रेरणा मिलेको छ । आफ्नो जीवन समर्पित गरेको व्यक्तिसँग जीवनको मझधारमा पुगेर विभाजन हुँदा चोट लाग्नु स्वाभाविक हो ।"

शर्माकी छोरी अन्जना अहिले अष्ट्रेलियामा अध्ययन गरिरहनु भएको छ । अन्जनाले आमाको पदचिन्हलाई सम्हाल्नु भएको छ र उहाँ पनि एकल महिलाका निम्ति कार्य गरिरहनु भएको छ । शर्मा हरेक वर्षएकल महिला दिवस जुन २३ मा मनाउनु हुन्छ र आफ्नो अभियानमा सहभागी हुन अष्ट्रेलियामा छोरी समक्ष पुग्नुभयो । अभियानको सिलसिलामा उहाँले भेटेका धेरै महिलाले पुरुषलाई पर्याप्त सहयोग गरेको बताए पनि पुरुषबाट निरन्तर यातना दिने गरेको उहाँले बताउनुभयो ।