नेपाली महिला

रामरति राम चमार

संविधान सभा सदस्य, नेकपा एमाले
सदस्य, अनेमसंघ
जन्म सन् १९६६, सप्तरी

जीवनमा एक महत्वपर्ूण्ा पदमा पुग्न चाहने जोकोहीले पनि बाटोभरि संर्घष्ा झेल्न तयार हुनर्ुपर्छ । र रामरतीको कथाले यो देखाउँछ कि महिलाहरु केही बन्न पुरुषहरुले भन्दा धेरै समस्याहरु झेल्नर्ुपर्छ । संविधान सभाको सदस्य भइआएका सबैसँग आ-आफ्नो संर्घष्ाको कथाहरु हुन्छन् तर महिला सदस्हयरुले ठूल्ठूला व्यवधानहरु पार गरेका हुन्छन् र ठूल्ठूला उपलब्धिहरु हासिल गरेका हुन्छन् । रामरति ती मध्ये एक जना हुन् जो चमार समुदायबाट आएका छन् जसलाई दलिहरुको पनि दलित भनिन्छ ।

चमारहरुको परम्परागत पेशा भनेको कसैको घरमा घरपालुवा जनावर मर्‍यो भने सिनो फाल्ने र त्यसको छालाबाट जुक्ता र झोला इत्यादि सामान बनाउनु हो । चमार महिलाहरु गाउँमा महिलाहरुले बच्चा जन्माउँदा सहयोगी भएर काम गरिदिने गर्छन् तर सिराहा र सप्तरी जिल्लामा सिनो फाल्ने काम अस्वीकार गर्ने आन्दोलन सफल भएपछि चमार युवाहरु दैनिक ज्यालादारीमा काम गर्ने र कामको लागि विदेश जाने गर्न थाले । रामरति यो आफ्नै प्रकारको पहिलो आन्दोलनमा एक जना अगुवा हुनुहुन्थ्यो र यसले दलितहरुलाई आफ्नो अधिकारको लागि संगठित हुन सिकायो । यसै आन्दोलनको उपलब्धि स्वरुप सरकारले दलित आयोगको गठन गर्‍यो र चमारलाई सिनो फाल्न बाध्य गर्नेलाई सजाय दिने कानुन बनायो ।

रामरतिले सन् १९९३ मा नेकपा एमालेको सदस्यता लिनुभयो । त्यो भनेको सन् १९९० को आन्दोलनको राजनीतिक परिवर्तनलगत्तै पछाडिको समय थियो, जुनबेला एमाले, नेका, राप्रपा र जनमोर्चा नेपाल आदिले गाउँगाउँमा खुला रुपमा काम गर्न थालेको थियो । यी सबै पार्टर्ीीले सिद्धान्त र काम गर्राई हेरिसकेपछि उहाँले एमालेमा जाने निर्ण्र्ाागर्नुभएको थियो । उहाँ भन्नुहुन्छ -'मलाई लाग्यो कि एमाले अरु पार्टर्ीीभन्दा दलित, महिला र गरीब जनताहरुको मुद्दाप्रति बढी संवेदनशील छ । त्यसबेला गाउँमा सामन्ती प्रथा थियो, जुन मलाई पटक्कै मन पर्दैनथ्यो । म कसरी यस्ता परम्पराविरुद्ध लड्न जनतालाई संगठित गर्न सकिन्छ भन्ने सोच्थंे ।'

तर्राईमा एक जना महिला भएर र सबभन्दा तल्लो जातबाट आएको नेता भएर कसरी बाँचिन्छ भन्ने कुरा सबैको कल्पना भन्दा बाहिरको कुरा हो । रामरती प्रतिद्वन्द्वी पार्टर्ीीबाट मात्र होइन, रुढीवादी सामाजिक संरचनामा कुनै परिवर्तन नचाहने तत्वबाट पनि निशाना बन्नुभयो । 'पार्टर्ीी गइसकेपछि कतिपल्ट यातना खेप्नुपर्‍यो भन्ने कुरा याद पनि छैन । गाउँलेहरु मलाई नेता भएको आरोपमा आएर कुट्थे । तर मैले मेरो समुदायप्रतिको कर्तव्यबाट कहिल्यै च्यूत भइन । र अब मलाई विश्वास छ कि पार्टर्ीी मेरो योगदानको सही मूल्यांकन गरेको छ'- उहाँ भन्नुहुन्छ ।

४२ वर्षा रामरतीलाई अहिले लाग्छ कि २० वर्षो राजनीतिक जीवनपछि संविधान सभाको सदस्य बन्नुलाई आफ्नो संर्घष्ाको निरन्तरता ठान्नुहुन्छ । मैले आफूले मात्र निरन्तरता दिएको भन्न खोजेकी होइन । तर मैले जति संर्घष्ा गरेर संविधान सभा पुगेको व्यक्ति सायदै कोही होला ।'

रामरतीका गाउँमा मानिसहरु एकजना दलित महिला राजनीतिमा लागेको सहन सक्दैनथे र विभिन्न निहुँमा मरनासन्न हुने गरी कुट्थे । धेरैपल्ट उहाँलाई आफ्नै घरमा नजरबन्द जस्तै राखे । यस्तो दर्ुर्व्यवहार उहाँले सन् १९९७ मा वडा अधयक्ष भैसक्दा सम्म पनि भोग्नुपर्‍यो । त्यसबेलाका दिनहरु सम्झेर उहाँ भन्नुहुन्छ-'गाउँलेहरुको दबाब खेप्न नसकेर त्यसबेला राजनीतिमा लागेका थुप्रै साथीहरुले राजनीति छोडिसकेका छन् ।

राजरतीले संर्घष्ा गर्नुपर्नुको अर्को कारण उहाँ मधेशी भएर पनि हो । दर्ुइ दशक अगाडि एकजना मधेशी दलित महिलालाई राजनीतिक क्षेत्रमा काम गर्न त्यति सजिलो थिएन । उहाँले पहिला महिला अधिकारको लागि, त्यसपछि दलित अधिकार र त्यसपछि मात्र पार्टर्ीीे धारमा काम गर्नुभयो ।

उहाँको निरन्तर संर्घष्ा र योगदानले गर्दा समाजको अवस्थामा परिवर्तन आएको छ, कमसेकम उहाँको वरिपरिको अवस्थामा । ' ती मानिसहरु जो मलाई राजनीति गर्‍यो भनेर कुट्थे, तिनीहरु नै अहिले मेरो सहयोग माग्न आउँछन् । यसलाई म मेरो समाजमा आएको ठूलो परिवर्तन भन्छु'- उहाँले भन्नुभयो ।

'अहिले विभिन्न समुदायमा समानता र सामाजिक सम्मानको लागि धेरै संस्थाहरुले काम गरिरहेको छ । जसबाट दलित र महिलाहरुले आफ्नो आवाज राख्न सक्छन् । समाजमा यस्तो ठूलो परिवर्तन देखिसकेपछि मानिसहरुले धनी र गरीबहरुबीच फरक छैन भन्ने कुरा बुझ्न थालेका छन् । हर्ेर्नुस्, म, एकजना चमारकी छोरी संसद्मा पुगौंला भनेर सोचेकी पनि थिइन, तर मैले गरेर देखाइदिएँ । यो नै परिवर्तन हो । तर पनि नेपाली समाजबाट वर्ग, जातीय विभेद र छुवाछुत पर्ूण्ारुपमा हटिसकेको छैन । यसको मतलब म जस्ता संविधान सभा सदस्यहरुले गर्नुपर्ने काम थुप्रै बाँकी छ ।'

सिराहा जिल्लाको विरुद्ध गाउँ मातहतका गाविसमा जन्मनुभएकी रामरतीको बाल्यकाल उखपर्ूण्ा थियो, त्यहाँका दलित समुदायका अरु केटीहरुको जस्तै । उहाँलाई स्कुलमा जान दिइएन र उानो उमेरमा बिहे गर्न बाध्य गरे ।' पहिलो, मलाई स्कुलमा पठाइराख्न मेरो घरको आर्थिक अवसथा एकदम नराम्रो थियो । मेरो आमाबुबाको कमाई मेरो खाना र लुगाको लागि पनि पुग्दैनथ्यो । त्यसमाथि मधेशी समुदायमा छोरीहरुलाई स्कुल पठाउने चलन थिएन । एकजना दलित समुदायकी केटीलाई मधेशमा स्कुल जानु भनेको कल्पना भन्दा बाहिरको कुरा थियो ।'

उहाँको दाजु र भाइले भने स्कुल जान पाए । उहाँको दाजु त सप्तरीमा शिक्षक समेत भए । त्यसैले त्यो पैसा मात्रै थिएन जसले आमाबाबुलाई आफ्नो छोरीहरुलाई स्कुल पठाउनबाट रोक्छ । म केटी भएकीले स्कुल जान पाइन । आज पनि त्यहाँ छोरीहरुलाई विभेद गरिन्छ र तपाई आजभन्दा ३०-४० वर्षअगाडिको अवस्था अन्दाज गर्न सक्नुहुन्छ ।' -उहाँले भन्नुभयो ।

१३-१४ वर्षो उमेरमा रामरतीले बिहे गर्नुभयो । तर बिहे भएपछि पनि उहाँ धेरै वर्षमाइतीमा नै बस्नुभयो , जुन त्यहाँको चलन अनुसार सामान्य नै थियो । पाँच छ वर्षपछि उहाँले त्यही मानिससँग बिहे गर्नुभयो । त्यसलाई दिन गुना प्रथा भनिन्छ -यो चलन अहिले हटिसक्यो) । उहाँको श्रीमान पनि अशिक्षित हुनुहुन्छ र सिराहाको एक गाउँमा दर्ुइ छोरा, एक छोरीसहित खेती गरेर बस्नुहुन्छ । उहाँ भने हाल काठमाडौंमा डेरा लिएर बस्नुहुन्छ ।

रामरती आफ्नो श्रीमान र परिवारका एक सदस्यले यहाँसम्म आइपुग्न सहयोग गरिरहनु भएको मान्नुहुन्छ । 'मेरो श्रीमानले सहयोग नगर्नुभएको भए म आज यो ठाउँमा पुग्दैनथे होला । श्रीमान र छोराछारीको सहयोगले गर्दा मैले त्यति धेरै घरमा संर्घष्ा गर्नुपरेन । यस अर्थमा म भाग्यमानी नै छु'- उहाँ भन्नुहुन्छ ।

उहाँले समाजको महिलालाई हर्ेर्ने दृष्टिकोणमा देख्न सकिने परिवर्तन आएको महसुस गर्नुहुन्छ । 'मैले भन्नर्ैपर्छ सबै कुरा फेरिसकेको छैन । धेरै कुरा परिवर्तन गर्न बाँकी नै छ । म आज पनि घरघरमा चाहेर वा नचाहेर विभेद भएको देख्छु, महिला र केटीहरुलाई विभेद गरेकै पाउँछु ।'

उहाँ लैगिंक विभेद हटाउन महिलाहरु आफैं पहिले अगाडि आउनुपर्ने विचार राख्नुहुन्छ । यहाँ थुप्रै पुरुषहरुले संर्घष्ा नगरी सफलता हासिल गरेको हुनसक्छ महिलाहरु त्यस्ता भेटिंदैनन् । 'मलाई विश्वास छ कि संविधान सभाका १९७ महिलामध्ये संविधानले यस्तै संर्घष्ाका चरणहरु पार गरेको हुनर्ुपर्दछ । त्यसकारण महिलाहरुले आफ्नो क्षमता वृद्धि गरिरहनर्ुपर्छ र महिला आन्दोलनमा भाग पनि लिइरहनर्ुपर्छ ।

यसकासाथै उहाँ पुरुषले पनि महिलाका मुद्दाहरुमा सरोकार देखाउनर्ुपर्छ र सबैले महिलाको हकको लागि महिलाले मात्र काम गर्नुपर्छभन्ने पुरानो सोचाई त्याग्नर्ुपर्छ भन्नुहुन्छ । नेपालको विकासको लागि महिलाको विकास हुनर्ुपर्छ किनभने महिलाले नै यो देशलाई राम्रो बाटोमा हिडाउँछ । 'यसुका लागि राजनीतिक पार्टर्ीी नेताहरु गम्भीर हुनर्ुपर्छ । राज्यले महिलालाई विशेषगरी शिक्षा र स्वास्थ्यको क्षेत्रमा सहुलियत दिनर्ुपर्छ । शिक्षा विना महिलाले आफ्नो अधिकारका बारेमा थाहा पाउँदैनन् ।'

उहाँ दाइजोको उदाहरण दिनुहुन्छ । गैरकानुनी भैकन पनि आफ्नो श्रीमानकहाँ कति दाइजो लिएर जान्छन् भन्ने आधारमा कति महिलाहरुमाथि दर्ुर्व्यवहार भइरहेको हुन्छ । तैपनि तिनीहरु चुप छन् -न तिनिहरु प्रहरीमा उजुरी दिन्छन् न कानुनी उपचार खोज्छन् किनभने तिनीहरुलाई दाइजो माग्नु भनेको अपराध हो भन्ने नै थाहा छैन । कुनै कुनै मुद्दाहरु प्रशासनसम्म पुगेका छन् भने त्यो स्थानीय मानवअधिकार संस्थाहरुको सहयोगले पुगेका छन् । 'यो सबै शिक्षाको कमीले भइरहेको छ । तिनीहरुले यो सबै काम कानुनको खिलाफ छ भन्ने थाहा छैन । त्यसैले म जहिले पनि शिक्षाको आवश्यकतामा जोड दिन्छु ।

रामरती हरेक समाजमा केही खराब व्यक्ति, हानिकारक संस्कार र प्रथाहरु हुन्छन् । त्यस्ता व्यक्ति र चलनलाई सजिलै फर्ेन सकिन्न । यसका लागि पीडितले सबैभन्दा पहिले आफ्नो आवाज राख्नर्ुपर्दछ र राज्यले पनि गरीब, दलित, महिला र अन्य सिमान्तकृत समुदायहरुका लागि विशेष कार्यक्रमहरु ल्याउनर्ुपर्छ ।

उहाँले यी विषयहरुमा सबै संविधान सभा सदस्यहरुलाई पुनर्विचार गर्न अनुरोध गर्नुभएको छ । सबै प्रथम महिला अधिकार सुनिश्चित गर्न कानुन बनाउनु परेको छ । त्यस्तै यी कानुनहरु कार्यान्वयन होस् भनेर पनि ध्यान पुर्‍याउनु जरुरी छ । संविधान सभाले ३३ प्रतिशत सीट महिलालाई सुनिश्चित गरेको छ, राज्यका अरु अंगले त्यो पनि गर्न सकेको छैन ।

'कानुन बनाउनु र त्यसको पालना गराउनु एकै सिक्काका दर्ुइ पाटा जस्तै हो । हामीले अहिले कानुन बनाउने चरणमा छौं तर अरु सम्बन्धित निकायले बाँकी काम इमान्दारीपर्ूवक गरेन भने हामीले मात्र पनि केही गर्न सक्दैनौं । म सबैसँग महिला र पुरुषबीच समानता स्थापना गर्न सबै सम्बन्धितलाई आवाज उठाउन अनुरोध गर्छर्ुु'

लक्ष्मी बस्नेत